чыҥырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Таҥалайдарыгар тылларын тамырҕатан саҥаран чыҥырҕаталлар. С. Руфов
[Оҕонньор] Тоҥ луому ылан Туруору саайан чыҥырҕатта. С. Васильев
[Хотой] Тордуох тумсун чуубурҕатан, Таас таҥалайын чыҥырҕатан, Түүлээх чөмчөкөтүнэн бүдүүлээтэ, Арылхай харахтарынан анаарда. П. Дмитриев

I
көр бүдүрүй
Хоһооннорум — Мин улгум соноҕосторум! Тохтообокко, бүдүйбэккэ Дьон өйүттэн сүппэккэ, Манчаары маҕан атыныы, Үйэлэргэ айанныы Көтүҥ Өлүөнэ үөһүнэн, Киэҥ алаас сирдэринэн. С. Данилов
II
туохт. Үчүгэйдик болҕойон көр-иһит, сыный. ☉ Внимательно смотреть, слушать, вникать во что-л. Дьэбдьиэ отчута киһиттэн ураты киэптээҕин, модьу, модороон көрүҥнээҕин дьэ бүдүйэн көрдө. Болот Боотур
Итинтэн салгыы учуутал тугу кэпсээбитин Николай Романович бүдүйэн истибэтэҕэ. Н. Кондаков. Тэҥн. бүдүүлээ 1

аат.
1. Олох инники дьоло, инники туруктаах дьоллоох үтүө олох. ☉ Будущее счастье, благополучие; будущее развитие, расцвет
Инники кэскил. Кэлэр кэскил. Кэнэҕэски (кэнчээри) кэскил. Кэхтибэт кэскил.  Оҕо — киһи инники кэскилэ (өс ном.). Кэлэр кэм! Эн кэрэ да ааттааххын: «Кэскил!» — диэн, «Кэрэ кэскил!» — диэн. С. Данилов
Күһүҥҥү ардахтар, Нап-наҕыл ардахтар Кэлэр кэм кэскилин Сипсийэр курдуктар. Н. Харлампьева
△ Ким эмэ инники анала; төлкө, дьылҕа; кэлэр өттө, инникитэ. ☉ Рок, судьба; предназначение; будущее, перспектива
Дьылҕа хаан дьылҕата Сиргэ түспүт кэскилбитин Киминэн тэрийбитэ, Окко түспүт оҥоруубутун Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй, эн Сүөдэри тыытыма, кэскилин кэһимэ. Амма Аччыгыйа
Киһи буолбут кэскилэ, олох олорбут бэлиэтэ тугуй? В. Гаврильева
♦ Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах, Тойон эһэм, истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэскили тэрин кэпс. — кэргэн ылан, кэргэҥҥэ тахсан олоҕуҥ инники өттө туруктаах буоларын хааччын, тэрин. ☉ Обзавестись семьей, выйти замуж, жениться и тем обеспечить свою будущую благополучную жизнь
Кэскилгин тэринэн Кэргэҥҥин ыларгар, Иннигинкэннигин Кичэйэн көрүнээр. А. Бэрияк
Былыргы кэмҥэ ойох-эр ылсыынан уруурҕаһыыны кэскили тэринии диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Кэскил тыл — истиҥ тыл, иитиэхтээбит ымыы оҥостубут санаа. ☉ Заветное слово
Кырдьыктаах санаабын, кэскил тылбын кинилэргэ этэн өлүүм. Күндэ. Таҥара кэскилэ эргэр. — таҥара кэриэһэ; таҥара үтүөтэ, уйгута. ☉ Божья благодать
Биһиги бэйэбит кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Уруу кэскилэ эргэр. — сыбаайба тэрээһинэ, силигэ-туома. ☉ Свадебные обряды; все необходимое для проведения свадьбы.

I
тут I диэнтэн хай. аата. Бобо тутуу. Эксээмэн тутуу. Аһыүөлү тутуу
♦ Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ! Саха фольк. Тутуу былдьас (баттас) көр былдьас. Көмүс көстүбүт сураҕын истэн өрүс баһыттан кыаммат-түгэммэт дьон көмүстээн байа охсоору, тутуу былдьаһан, ким болуотунан, ким тыынан, ким оҥочонон тоҕо анньан кэлбиттэр. «ХС»
Маннык бэйэлээх алаас бастар бараммат быйаҥын, ардахха-курааҥҥа ылларбакка, күөх сүмэтин үгэнигэр тутуу былдьаһыахха наада. ВМП УСС
[Вася] көтөн тахсан эрэр куртуйаҕы тутуу баттаһан икки уоһунан түптэлиир. ПП ОА
◊ Булгу тутуу <саа> — булгу тутуллан иитиллэр (саа). ☉ Заряжающийся посредством затвора (о ружье)
Мин дружина начаалынньыга буоларым быһыытынан, икки уостаах булгу тутуу сааны ылбытым. ГСС. Өс тутар — кимиэхэ эмэ өстүйбүтүн өр илдьэ сылдьар. ☉ соотв. таить злобу. Ол аата былыр үйэҕэ ааспыты өс тута сырыттаҕа дии
II
1. тут II диэнтэн хай. аата. Кулуубу тутуу саҕаламмыта. Олорор дьиэ тутуута
□ Оройуон оробуочай бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах капитальнай тутуу ыытыллар. ПДИ КК
2. Ким, туох эмэ күүһүнэн тутуллубут улахан, баараҕай оҥоһук (хол., дьиэ, тимир суол). ☉ Строение, постройка, сооружение, здание. БАМ — сүүрбэһис үйэ баараҕай тутуута. Куоракка кэнники сылларга саҥа тутуу элбээтэ
□ Манна былыргы тутуулар бааллар: үс тар ампаара, хотон самнархайа, биир дьиэ, хаһаа, титиик оруннара. И. Данилов
Хаар будулҕан тибиитин быыһынан аэродром дьиэлэрэ, тутуулара барыаран көстөллөр. Н. Якутскай
3. көсп. Тугу эмэ оҥоруу, тэрийии, туругурдуу. ☉ Созидание, строительство. Саҥа олоҕу тутуу. Сэрии кэннинээҕи эйэлээх тутуу сыллара
□ Аал уоккутун оттон, Алаһа дьиэҕитин тэрийэн Дьоллоох олох тутуутугар, Кэскиллээх олох тэрииригэр …… бастыҥ салайааччынан буолуҥ! Нор. ырыаһ.
ср. тув. тудуг ‘строительство, строение’
III
даҕ., кэпс. Түргэн туттуулаах, сылбырҕа. ☉ Хваткий, проворный
Арамаан, тутуу муҥутаан, тайах диэки туһулаат иккитэ-үстэ ытан субуруппут. «ХС»