туохт.
1. Иһиирэрдиҥи тыастары таһаар (хол., тыал туһунан). ☉ Издавать свистящие звуки, свистеть (напр., о сильном ветре)
Хотуттан, Котуй өрүс тардыытыттан, күннэтэ аайы тымныы тыал үрэн куһуйар. Н. Якутскай
2. Кымньыынан, талаҕынан элбэхтик уонна түргэнник охсуолаа, таһый. ☉ Бить кнутом или прутом многократно и стремительно
Разведчиктар иннилэригэр киирэн баран, Бурхалей чупчуруйан биэрэн «орловскайы» үрүт-үрдүгэр өттүккэ куһуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Хайааһын түргэнник уонна эрчимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүгэр ан- сыһ. туохт. кытта; хол., саанан ытарга, от охсорго). ☉ Указывает на быстроту и интенсивность действия (напр., при стрельбе, косьбе; обычно употр. с деепричастной ф. на -ан)
Микиитэ охсон куһуйбутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кириһээн ааны хатыы охсон баран, кэлэн иһээччилэри түннүгүнэн ытыалаан куһуйбутунан барда. Д. Таас

I
аат.
1. Ууга түһэр, аһыыр, кэтит тумустаах, атахтарын тарбаҕар сарыылардаах көтөр. ☉ Утка
Дьөгүөрдээн онтон булдунан оҕо оонньууруттан куттанар да, куһу былдьаан оҕотун хомотуон эмиэ кэрэйэр. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕасмээтирҕэс буолаллара. Т. Сметанин
♦ Кус быһый, ат бөҕө — олус кытыгырас уонна күүстээх киһи. ☉ Резвый, быстроногий и сильный человек
Толору толуу куҥнаах, Кус быһый, ат бөҕө оҕо Ордук буолуо этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Манчаары Баһылай диэн алыс кус быһый, ат бөҕө киһи үөскээн эрэр. МНН. Кус (куобах) сүрэх — олус куттас киһи; куттас, хоргус. ☉ Очень боязливый человек; трус
Куттас киһи — кус сүрэх (өс хоһ.). «Дьоммут ат үрдүттэн тутта үөрэхтээхтэр дуо?.. Сатаммат... — Хайдах!.. Кус сүрэх!» — диэн Бурхалей өксөйө саҥарда. Эрилик Эристиин
Кус сүрэх! Букатын ханан да эписиэр быһыыта суох. С. Ефремов. Кус сыгынньах — букатын таҥаһа суох, ийэттэн төрүү сыгынньах. ☉ соотв. в чем мать родила
Үстээх үөдэн, Түөртээх төбөт, Биэстээх бэдик буолуор диэри Кус сыгынньах куталыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сылабаардара, кырдьык даҕаны, «оһох чанчыгар кус сыгынньах оҕо куталлан туран ыллаан сыыгыныыр үһү» диэн таабырынныылларын курдук эбит, оҕо саҕа. Болот Боотур. Кус уҥуоҕун уҥуохтанар — улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Сильно исхудать, истощиться
Сылгыһыт Сүөдэр күнүн аайы холлон, кус уҥуоҕун уҥуохтанар. Н. Якутскай. Кус хаҥыл — айааһана, көлүүргэ, ыҥыырга үөрэтиллэ илик (сылгы туһунан этэргэ). ☉ Необъезженная (о лошади)
Ити кус хаҥылы сатаан тутуо суохпун. М. Доҕордуурап
◊ Кус аһылыга бот. — төгүрүктүҥү эбэтэр ньолбоҕордуҥу бытархай сэбирдэхтээх күөл кытыыларын бүтүннүү кэриэтэ саба үүнэр от үүнээйитэ. ☉ Ряска (водное растение)
Көлүйэлэргэ уонна күөллэргэ уу үрдүгэр көҥүл уста сылдьар дьоҕус сибэккилээх үүнээйилэр бааллар. Ол кус аһылыга [ряска] уонна куйуур от [пузырчатка]. КВА Б. Кус олоҕо бот. — биир сиртэн үүнэн тахсыбыт уһун уктаах үстүү сэбирдэхтээх, үрүҥ эбэтэр тэтэркэй өҥнөөх киистэлии бөлөхтөспүт бытархай сибэккилэрдээх силиргэхтээх бадараан үүнээйитэ. ☉ Вахта (разновидность болотного растения)
Кус олоҕо ветеринарияҕа, гомеопатияҕа эмиэ туттуллар. — Саха эмчиттэрэ кус олоҕунан тиис ыарыытын эмтииллэрэ. МАА ССКОЭҮү
ср. тюрк. куш ‘птицы’
II
тыаһы үт. т. Салгыны чыпчаххайынан (кымньыынан) быһа охсуу тыаһа. ☉ Подражание резкому короткому звуку, похожему на свист (напр., возникающему от резкого удара плетью по воздуху).

туохт. Кылгас иһиирэр тыаһы таһаар (хол., чыпчаххайынан салгыны оҕустахха). ☉ Издать короткий резкий свистящий звук (напр., ударив плетью по воздуху)
Сыллай Луха ат үрдүттэн оҕуһу кымньыылаан кус гыннарда. Амма Аччыгыйа
[Баҕа] «Дьэ, эн ат курдук мөх!» — диэн баран Күтэри кус гына быһа биэрбит. Суорун Омоллоон

аат.
1. Бытархай булт (хол., кус, куобах, мас көтөрө). ☉ Мелкие промысловые звери (напр., заяц, белка), водоплавающие птицы и боровая дичь
Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
Ыта куобах тутан кэлэн имнэммитигэр, эргиллэн көрөн баран: «Оо, кускуобах эрэ тойотторо буолуох муҥмут буоллаҕа дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
2. көсп. Кыра ычалаах куттас дьон. ☉ Малодушные трусливые люди
Үрэкииннээх Дьэргэ диэн, син-биир Сүллүкү ойуун курдук, эргэ олох эмэх эмэгэттэрэ буоллахтара дии, кинилэртэн кус-куобах куттаннын. Болот Боотур

аат. Ууга түһэр кынаттаах көтөр бииһин бүтүннүүтүн хомуур аата. ☉ Общее собирательное название водоплавающих птиц
Кус-хаас барбыт. Уу-чуумпу буолбут. Туох да саҥа-иҥэ суох. Күндэ
Ол сир кус-хаас таптаан саарар Улуу күөллээх, эйимнээх, Эһэ, бөрө ыыра-дьаара Аппалардаах, тэҥкэлээх. С. Данилов
♦ Кус-хаас тойуга (лахсыыра, саҥата) — айдаан-куйдаан, биитэр өйдөөбөт тылынан (омук тылынан) кэпсэтии. ☉ Шум-гам или разговоры на непонятном, чужом языке
Абааһы аймаҕа …… кус-хаас тойугун туойаннар, куба лахсыыр тылынан тыллананнар, төттөрү көтөннөр, күлүк аччаата, сыт намтаата. П. Ойуунускай

аат. Дьиэ кыылын уопсай аата; кыра сиэмэх кыыл-сүөл. ☉ Общее название домашних животных; мелкие хищные звери, грызуны
Халыҥ тириибин хайыттардыҥ, ыкка-куска сиэттэрдиҥ, абааһы кыыһыгар атаҕастаттыҥ. Саха фольк. Бу туохпут ыта-куһа булла, дьон ыта да суох олороллор. Р. Кулаковскай
Костя сыарҕалары, көлөлөрү, ыттары-кустары үрдүлэринэн ойуолаан, оскуола кирилиэһиэгр биирдэ ыстанан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
♦ Ыт-кус курдук өлбүт (өлөр) кэпс. — сиргэ-тыаҕа өлбүт, ханна өлбүтэ биллибэт, хараллыбакка хаалбыт. ☉ Пропасть без следа (букв. умереть как собака)
Мин да иэстэбиллээх киһи буолуом, ыт-кус курдук өлөрөн кэбиһиэҥ суоҕа. Саха фольк. «Аны баҕас ыт-кус курдук өлбөт киһи буоллум, өллөхпүнэ даҕаны булуллан хараллыам», — диэн кини эрэммит. ВНЕ НЭНь. Ыт-кус ыһыаҕа буол кэпс. — ыһыллан-тоҕуллан, сүтэн-оһон, баранан хаал, аҕыйаа (хол., баайы-дуолу этэргэ). ☉ соотв. быть пущенным на ветер (напр., о состоянии, богатстве)
Ньирэйдэр үстэн биирдэрэ өллө быһыылаах, бачча баай тоҕо туһата суох ыт-кус ыһыаҕа буола турарый? ВМП УСС. Ыт-кус ыһыаҕа оҥор кэпс. — үбү-аһы, баайы-дуолу туох да туһаҕа таһаарыма, ыһан-тоҕон, матайдаан симэлитэн кэбис. ☉ соотв. пускать на ветер
Ыһыллыы саҕана, холкуос баайа дии-дии, ыт-кус ыһыаҕа оҥорбуттара. «Кыым»
Төрөппүттэрэ үйэлэрин тухары муспут баайдарын-дуолларын ыткус ыһыаҕа оҥорботоллор бэрт буолуо этэ. «Чолбон»

I под р. резкому короткому свистку; кус гын = резко коротко свистнуть; кымньыы кус гынна резко просвистел кнут.
II 1) утка; үөл кус нырковая утка; кураанах кус кряква; таас куһа вид морской утки; кус быһый, ат бөҕө погов. резвый, как утка, сильный, как лошадь (о сильных, быстроногих людях); кус түспэтэх уута суох, тииҥ ыттыбатах маһа суох погов. нет воды, куда бы не садилась утка, нет дерева, где бы не пробегала белка (о богатстве животного мира Якутии); 2) водоплавающие # кус сүрэх трус (букв. утиное сердце); кус-хаас саҥата(или тойуга) птичий язык (о непонятной для кого-л. речи, напр. на чужом языке).

1) издавать свистящие звуки; 2) делать что-л. с большой силой, энергично; от охсон куһуй = энергично косить траву; ср. кускуй=.

n. duck; кус-хаас n. water fowl; кусчут, куччут n. bird dog; мас кус n. wood duck (Aix galericulata)