мичээрдээ диэнтэн д ь а һ
т у һ. Э ҕ э р д э л э э ы а л л а р г ы н , Э й э ҕ э стик, хоһууннук, Мунчаарбыты даҕаны Мичээрдэтиэх к у р д у к. С. Данилов
Кырасыабайдык эн мичээр, Кыыс оҕону мичээрдэтэ, Уу түгэҕэр дьэрэлийэр Сайыҥҥы күн кэриэтэ. И. Гоголев

сыһ. Бытаарбакка, суһаллык, түргэнник. ☉ Поспешно, быстро, проворно
Күөх сирэм хонуу да устун маннык чэпчэкитик, сыыдамнык хааман барыа суоҕа этэ кини. Амма Аччыгыйа
Урут хаһан да ыллаабат бэйэтэ киҥинэйэн ыллыы-ыллыы сүр сыыдамнык от угар. И. Гоголев
Василий Яковлевиһы сэрии ыардара мискийэннэр, билигин кыырыктыйан эрэр астаах. Ол эрээри айылҕаттан бэлэхтэппит эрчимин илдьэ сылдьан, хоһууннук, сыыдамнык үлэлиир-хамсыыр. ССС

туохт., сэмэ. Тугу барытын билэр курдук тутун, билэр курдук саҥар-иҥэр. ☉ Выдавать себя за знатока, считать себя знатоком чего-л. [Еремей] арыт, өйдөөҕүмсүйэн, хоһууннук билээҕимсийэн, бэйэтин өйүнэн-санаатынан эрдэн бардаҕына, алҕаһыыр, бутуйар. Н. Габышев
«Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эрэ ордук ойуун буолан», — диэтэ, ону истэн, кырдьаҕастар бары эдэр ойууну сэмэлээтилэр. Эрилик Эристиин
Кини эриэккэһэ диэн онтукатынан бэйэтин үөрэҕин дэбдэтинэ, сорох үрдүнэн эрэ билээҕимсийэ, үөрэхтээҕин көрдөрө сатыыр дьон курдук, араас дьон хаһан эрэ эппит тылларын аҕала сатыы, олбу хоһооннору өйүттэн суккуйа оонньуу сылдьыбат. Н. Заболоцкай

сущ
сэрииһит, хоһуун

аат.
1. Кылгас эбэтэр уһун сиэхтээх, иннинэн тимэхтэрдээх чараас соҕус таҥас (үксүгэр эр киһи киэнэ). ☉ Рубаха, рубашка, сорочка (обычно мужская). [Мэхээлэ:] «Киһиэхэ эрэ бэйэтин ырбаахыта этиттэн чугас» диэн нуучча өһүн хоһооно кырдьык эбит… А. Софронов
[Симон] хаар маҥан нейлон ырбаахытын нэлэккэйдэммит. Л. Попов
Пуд Ильич ырбаахытын устан баран, бууһурҕаччы тыына-тыына, чэйин иһэн бурулатар. Далан
2. Дьахтар ис таҥаһын таһынан кэтэр уһун тас таҥаһа, былаачыйа. ☉ Женское платье
Микиитэ …… ийэтин илбирийбит ырбаахытыгар сөрөнөн хаалла. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] ойоҕун ырбаахытын сиэбиттэн күлүүһүн тылын былдьаан ылаары гыммыта ойоҕо биэрбэтэ. Күндэ
Балаакка аттыгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
♦ Сүрэҕин ырбаахыта чараас көр сүрэх I
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»
Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС»
Уһун баттахтаах (суһуохтаах, ырбаахылаах) көр уһун II. Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай. Ырбаахылаах төрөө калька. — табыллымтыа, дьоллоох-соргулаах буол. ☉ Родиться в рубашке
Нуучча өһүн хоһооно этэринии, ырбаахылаах төрөөбүтэ эрэ кинини тыыннаах хаалларбыта. Е. Неймохов
◊ Ис ырбаахы — сыгынньах эккэ, таҥас иһинэн кэтиллэр таҥас. ☉ Надеваемая прямо на тело нательная рубаха, нижнее бельё
Нина аҥаардас ис ырбаахынан эрэ сиэркилэ иннигэр турар. Н. Габышев
Ис ырбаахым илийэн баран, эппэр хам сыстан, иэммин аһытар. Т. Сметанин
Оҕонньор баккылаах ис ырбаахынан сүр хоһууннук тура эккирээн, ампаарын аанын тэлэйэ баттаата. С. Никифоров
Халадаай ырбаахы көр халадаай. Иннибэр эбэм …… хараҥа от күөҕэ өҥнөөх уһун халадаай ырбаахытын тэллэҕэ тэлээриҥниир. Н. Лугинов
Суон Даарыйа …… күөх халадаай ырбаахытын сайбаччы …… кэппит. М. Доҕордуурап. Ырбаахы тэллэҕэ — ырбаахы, былаачыйа аллараа өттө. ☉ Подол платья
Уус Мандар ийэм ырбаахытын тэллэҕэр уонча дьэдьэни кутан кэбистэ. И. Гоголев
Өлөксөөс ырбаахытын тэллэҕинэн сототун суулана-суулана, саҥата суох олордо. А. Бэрияк

прил. хоһуун, сытыы-хо-туу, сүрэхтээх.

прил. 1. (усердный) кыпамньы-лаах, хоһуун; ретивый работник хоһуун үлэһит; 2. (резвый) ахсым, сытыы; ретивый конь ахсым ат.

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Хайааһын кими, тугу эмэ кытта бииргэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, совершающих действие совместно с кем-чем-л.
Сеня икки күн устата уруккутун өссө чиҥэтэн лигиччи ааҕан баран, атын группалары кытары туттарса барда. Н. Лугинов
[Кэтириис:] Ол оннук үөрэхтээх дьахтар, ама, биһигини кытары олорбот да баҕайыта ини. С. Ефремов
△ Арыаллааһын суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения сопровождения кого-чего-л. (вместе с)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Куукалкатын кытары Валя дьүөгэм киирдэ, Киниэхэ мин дьоһуннаан Кэпсээн биэрдим барытын. Т. Сметанин
Бэйэҕин кытары Аҕалыаҥ, Биһиэхэ Эн үрдүк үөрүүнү. А. Абаҕыыныскай
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с, вместе с)
Мөккүс дириҥ санаалаахтык Доҕор дьонноргун кытары, Мөккүс хоһууннук, тыйыстык Өстөөхтөргүн кытары. С. Данилов
Эн хаһан даҕаны миигин кытары истиҥник кэпсэппэт этиҥ. С. Ефремов
Онтон Манчаары диэки санаалаахтар, баай баттыгаһын өйдөөччүлэр кинини кытары кэпсэтэр, сибээстэһэр, сүбэлэһэр буолбуттар. МНН
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок определительного значения
Маассаны кытары сибээһи күүһүрдүөххэ.  Талааннаах педагог оҕону, дьону кытары ханнык да үлэттэн чаҕыйан турбат, салҕар диэни билбэт. ЧКС ЫаЫЫ
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения направленности действия на объект
[Преподаватель сочуоту туруоран кэбиһэр] үксүгэр наһаа «настырнай» устудьуону кытары түргэнник арахса охсор баҕаттан. Н. Лугинов
Уолан киһи, оҕо сааһа ааһан, уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытары туста оонньуур буолбут. Н. Павлов
3. Хайааһыны оҥорууга туһаныллар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, с помощью которого осуществляется действие (с, на)
Уолбут дириэктэр массыынатын кытары барыста. Оттон куораттыыр оптуобуһу кытары кэлиэхпит буоллаҕа дии.  Тэрээккин кытары Тииттэри суораҥҥын, Титииги, ампаары Тэрийдиҥ, оҥордуҥ! Эллэй
4. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
Ити тулаайах кыыһым эппит итэҕэлэ Илэ-чахчы кэлиэ диэн, Эрэлбин кытары ийэ дойдум диэки Иэнигийэн иһэбин. С. Зверев
Өйдүүгүөн, эрэйгин кытары Устубут бэрт элбэх сыллары? Эллэй
Ыркый ырыатын кытары …… Ыраах аартыгы булаары, Хаҥыл буулуур аппынан Хара тыалары тэллэрэн, Хаамыы, сэлии иккинэн Хабылыннаран иһэбин. С. Данилов
5. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Киирэр ааны кытары уҥа вахтер остуола, сыһыары кинигэ ыскааба турар. Н. Габышев
Киирэри кытары утары турар ааҥҥа ким эрэ ньимис гынан эрдэҕинэ, сиирэ-халты харбаан, Арбатскай кэбиниэккэ көтөн түспүтэ. В. Яковлев
6. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ, тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
[Дьахтар] саҥа күнү кытары Сарсыныгар эрдэ туран, Биргинэхтээх сайылыгар Хоту тумул аннынан Хобуохайдыы турбута. Күннүк Уурастыырап
Оҕом, бары от-мас көҕөрүүтэ, манчаары от үүнэн эрдэҕинэ, ону кытары бу тэҥҥэ көһүннэҕэ, онон кини аата Манчаары диэн буоллун. МНН
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ ханнык эмэ сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, к которым имели какое-л. отношение другое лицо или предмет (с)
Ганс бэйэтин урут билсибит дьахталларын кытары кинини тэҥнии саныыра. Суорун Омоллоон
Кыыһы кытары маҥнайгы сыһыаны олохтуурга, төһө сатыыргынан болҕомтону тардардыы, таайтарыылаахтык, имэҥнээхтик көрөҕүн. Н. Лугинов
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар сарсын, баҕар өйүүн буору кытары буор буолан, олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении включенности чего-л. в сферу действия, выражая степень и предел этого действия (включая)
Мантан [уу тоҕо охсоруттан] сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Ийэ дойдубут ыҥырар: Чэйиҥ, кэтэ тардыҥ, бары Кынаттаах кыылы кытары Сырсан ситэр хайыһары! Эллэй
Киһи дьоло — оҕотугар. Микиитин оҕолорун дьоллорун туһугар барытын, кыайарын барытын, кыайбатын кытары биэрбитэ. В. Гаврильева
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Панас, Оксана уон икки саастаах быраата, эдьиийэ этэрин кытары, хап-сабар дьиэ таһыгар тахсан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Этээччи бүтэрин кытары, Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин бэрт өр сүбэлэһэн, санаа дьулуура, сүрэх баҕата оҥостон, Өлөксөөстөрө уон сааһын туоларын кытары, ыал нэһилиэктэригэр оскуола аһыллыбытыгар үөрэттэрэ биэрбиттэрэ. А. Бэрияк
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже)
Оттон Түүлээх: — Бу Наһаары кытары сылдьыспыта, — диир күннээх буоллаҕына, — Бу киһи миэхэ төрүт өстөөх этэ, — диэн этэргэ олоҕун оҥостон, бүгүн кинини кытта тото этиһиэх буолан иһэр. Суорун Омоллоон
[Туруйаҕа] Хонуу көтөрө бары Хоҥкуйан сүгүрүйэн барбыт, Уу көтөрө кытары Уруйдаан-эҕэрдэлээн турбут. С. Васильев
Тыатын быыһа кытары Тырымнаабыт, сырдаабыт Таас куорат инитэ — Табаҕалыыр эбэкэм. С. Тимофеев

туохт. Түллэн, ыгыллан ыараханнык тыын, аҕылаа. ☉ Тяжело дышать от напряжения
Төгүрүйэн турар хоһууннартан биирдэстэрин үҥүүтүгэр түһэн Магдьали аҕаластаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү былдьаста да, эдэр хоһууна үҥүүтүн ыһыктыбата. Н. Абыйчанин

прил. 1. кымырдаҕас; муравьиные яйца кымырдаҕас сымыыта; 2. перен. (трудолюбивый, хлопотливый) кымырдаҕас курдук, хоһуун.