сапсый диэнтэн төхт
көрүҥ. Кимэн киирдэ түллэн, иилээн Гитлер сиэмэх сэриитэ. Дьэ манна сааллар чаҕылҕан Сабыта сапсыйталыыр; Сэлэлиир сэрии кыдыллан Сиҥнэр, охтор сис тыалыы. Баал Хабырыыс

1. дьаһай диэнтэн бэй. туһ. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот, сут той буолан, үлэни-хамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Бар дьон бу аан дойдуга дьол үлэҕэ баар дииллэр. Бэйэҕин дьаһанан үлэлээ да, киһи буолуоҥ. Суорун Омоллоон
   Эйигин аһын дьаһанан уурбат, кырынааска былдьатар диэн мөҕөр. И. Федосеев
2. Үөһэттэн ыйыыта-кэрдиитэ суох былаас дьаһалларын ыытар эбэтэр бэйэни салайынар бырааптаах буол. ☉ Иметь право на самоуправление, автономию
   Аны сирбит-уоппут кэҥээтэ, дьоммут да элбээтэ. Онон чиҥник, сайдыылаах дойдулардыы дьаһаннахпытына эрэ инникибитигэр бигэ эрэллээх буолсубут. Н. Лугинов
   Саха омук баччаҕа диэри, үөрэхпит суоҕа бэрт буолан, олоҕу кыайан дьаһана иликпит. Эрилик Эристиин
   Көҥүл, бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ кыргыллар-кыдыллар, суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
3. көсп., кэпс. Бэйэҕэр тиийин, бэйэҕин өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством
   «Суох, ытыллыахпын баҕарбаппын. Ытыллыам кэриэтин, уолум ыттарыан кэриэтин, бэйэм бэйэбин дьаһаныам, биитэр кинини өлөрүөм», - диэтэ Наһаар. Суорун Омоллоон

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов