кылбаархай диэн курдук
Манчаары кыра сылдьан, доҕотторун кытта субу кылбаарытта кырдалга кылыйан кыырайбыта …… буолуо. И. Сосин
[Бүлүү өрүс] Кыһыл көмүс кистэммит Кылбаарытта кытыллаах, Кыҥкыр-кыҥкыр ырыалаах Кыталыктаах кырдаллаах. «ХС»
Халдьаайы үрдүттэн киэҥ нэлэмэн хочо саҕаланар. Бу хочо кылбаарытта кырдалыгар урут ыһыах ыһаллара. Б. Лунин (тылб.)

тэний диэнтэн дьаһ
туһ. Суруксут кумааҕытын тэнитэн ааҕан барбыта. Эрилик Эристиин
Үгүс хобу тэнитэн, Үҥсүү хаата Үстүүн Үөмэн сылдьар күнүс-түүн. В. Алданскай
Историяҕа биллэр култуурунай өрөбөлүүссүйэни сахалыы сурук-бичик көмөтүнэн тэниппиттэр. Аргыс-1
♦ Сүһүөххүн көннөр (тэнит) көр сүһүөх I
Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта — барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Сүһүөхпүн тэнитээри, бөһүөлэги ааһа хаамтым. И. Данилов. Тилэххин (тилэххинэн, тиҥилэххин) тэнит — ханна эмэ олус элбэхтэ сатыы сырыт, уһаты-туора хаамп. ☉ Исходить много мест, делать пешие вылазки, походы куда-л. Барыларын былыр Ньукууһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэхпиттэн тиҥилэхпин тэниппит аартыгым куорат сыгынньах таас уулуссаларынааҕар ураты көрүҥнээх. Далан
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап. Тириигин (эккинхааҥҥын, эккин-сииҥҥин) тэнит — күүскэ үлэлээн, эрчиллэн, эккин-сииҥҥин имит, көһүйбүтүн аһар, чэбдигирт. ☉ Разминаться (напр., занимаясь каким-л. физическим трудом), тренироваться
Таба үлэтэ итинник Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. С. Данилов
Уһуннук олорон көһүйбүт эти-сиини тэнитэ, түргэн хаамыынан …… кини соҕотоҕун уопсайдаабыта. Далан
Кинилэр [ыттар] сүүрэн-көтөн, арыт оонньоон, арыт охсуһан ардырҕаһан көһүйбүт эттэрин-хааннарын тэнитэллэрэ. «Чолбон»

I
туохт.
1. Кыптыыйынан быс. ☉ Резать, кроить что-л. ножницами
Дьахталлар ичигэс таҥаһы тигээрилэр сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириитин кырыйаллар. Н. Якутскай
Ким бу курдук, хас сэбирдэҕи барытын биир быһыылаах гына кырыйан, киэпкэ баттаан оҥоортой? Суорун Омоллоон
Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйар тыаһа чылыгыраан иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ сарбый, быһыы-таһаа биэрэн быс (хол., баттаҕы, тыҥыраҕы, үүнээйини). ☉ Стричь, подстригать (напр., волосы, ногти, кусты)
Лэрилэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
Суоппуйа өрүүлээх баттаҕын аҥаарын, сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Тугу эмэ икки аҥыы хайытардыы инниҥ диэки түс, сыт (хол., ууну, хаары). ☉ Рассекать что-л. (напр., воду), двигаясь вперед
Аллаах оҥочо биллэрдик иэҕэс гына-гына, улам түргэтээн, уу кырсын икки аҥы тэлэ кырыйда. В. Яковлев
Онно, кубалыыр долгун баалларын, Тыы курдук Тылбыҥныы тэлээрэн, Хопто-доҕорбут кыната кырыйар. В. Чиряев
Уу дьикти кылбаархай урсунун мэник тыал кырыйда. Н. Босиков
4. көсп., поэт. Туох эмэ аттынан эбэтэр устунан кэрийэ көт, бар, туох эмэ иэнин кэрийэ, батыһа көт, бар. ☉ Лететь, парить над чем-л.; идти, тянуться вдоль по периметру чего-л.
Тэһииргээбиттии үөр туллук Хаар көҕүрүмтүйэр иэнин кырыйар. Н. Босиков
Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
◊ Кырыйа көт (хаам, сүүр) — тугу эмэ кэрийэ хаам, сүүр, көт. ☉ Двигаться (напр., идти, бежать, лететь) вдоль, по краю чего-л.
Күн олус уһаабыта, саһар икки саспат икки ардынан саҕаҕы кырыйа көппүтэ. Далан
Уҥа диэки түннүктэри кырыйа хаамта. Н. Заболоцкай
Кылбаара устан Кыталык кэллэ, Кыҥкыныы ыллаан Кырыйа көттө. М. Доҕордуурап
Уу кырыйа — кыл имэрийэ диэн курдук. — Былааҥҥыт туолуута хайдаҕый? — Эбэһээтэлистибэлиин уу кырыйа — диэхтэрэ. «Кыым»
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан уу кырыйа хаһыллыбыттар. «ЭК»
ср. тюрк. кырк, кыр ‘стричь, скоблить, скрести’
II
туохт.
1. Уһуннук олох олорон, эт-хаан өттүнэн мөлтөө-ахсаа, сааһыр, кырдьаҕас буол. ☉ Состариться, становиться старым
[Сэмэн] Бу да кырыйдарбын, биир кыыс оҕону иннин ылыам дии саныыбын. А. Софронов
2. Баар буолбутуҥ, туһаныллыбытыҥ ырааппыт буолан эргэр, хаарбахсый. ☉ Становиться ветхим, обветшать
Хатыҥ тэллэйэ кырыйдаҕына, Хаахыныыкыыкыныы оонньуур. Е. Васильев
3. Былыргыта бэрдиттэн аныгы кэмҥэ сөп түбэспэт, туттуллубат буол. ☉ Устареть, выйти из употребления (о чем-л.)
Норуот тапталлаах ырыаһыта ыллаабыт, ыллыыр ырыата мэлдьи норуотун кытта! Таптал сөҕүрүйбэт, ырыа кырдьыбат! «Кыым»
♦ Кырдьан баран кылыыһыт буол — сааһыран баран эдэр киһилии быһыылан. ☉ Будучи уже немолодым, вести себя как молодой человек; вести себя не по возрасту легкомысленно
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Киһиҥ, эр бэрдэ, өссө оҕо оҥоруох санаалаах. Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы. П. Ойуунускай. Кырдьан баран кыраһыт буолбут түөлбэ. — урут хаһан да ылсан көрбөтөх дьыалатынан, идэтинэн дьарыктанан эрэр киһи. ☉ Человек, который принимается за незнакомое дело (букв. состарившись, стал мелким воришкой). Бадаҕа, кырдьан баран кыраһыт буолбут диэбиккэ дылы
◊ Кырдьар саас — киһи ситии-хотуу сааһын кэнниттэн кэлэр сааһа, эт-хаан өттүнэн кэхтэр кэмэ. ☉ Старость, старческий, пожилой возраст
Кырдьар саас киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Киһи кырдьар сааһыгар Ийэ киин буора тардар. С. Данилов
Өлөр үйэбитигэр, кырдьар сааспытыгыр хайдах-хайдах олоххо тиксэн иһэр буоллубут. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. кары ‘стареть’

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев