сов., окольцовывать несов. 1. кого-что (птиц, рыб) биһилэхтээ, бэлиэтээ; 2. что (деревья) кылдьыылаа.

несов. 1. что (деревья) кылдьыылаа; 2. кого-что (птиц, рыб) биһилэхтээ.

көр тарыырдан
Сылбырҕа сырыылаах тыы кырачаан иилэҕэс быанан дууп маска баайбыттара бигэнэ хамныыр, сүүрүк тыыттан тэриирдэнэн көмүс кылдьыылыы эриллэҥнии дьэрэлийэр. М. Доҕордуурап
Олег сарылаабытынан кумах устун үҥкүрүйбүтэ. Кинини сойуолааччылар, атахтарынан тэриирдэнэн, икки өттүнэн түһэн испиттэрэ. МАС ТК

аат. Бытархай, кылгас убаҕас, сэдэх (хол., от үүнүүтүн, түү о. д. а. тустарынан). ☉ Мелкий, короткий, редкий, скудный (напр., о траве, шерсти и т. п.)
Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик таммахтара көмүс аалыытын ыспыт курдук кылабачыһа сыталлар. А. Софронов
Дьиэ иннигэр бурҕайа сытар буордаах бытаама окко олорбутум. Р. Кулаковскай
Чыычаах оҕото маҥнай хараҕынан көрбөт, ньулдьаҕай, ханнык эмэ бытаама түүлээх буолар, ол иһин ийэ чыычаах уйатыттан турбат, оҕолорун тымныыттан көмүскээн, кынатынан сабан сытар. Е. Макаров. Тэҥн. бытаакы

1. даҕ.
2. Буспатах, оргуйбатах (аһыыр ас туһунан). ☉ Некипячёный, неварёный, сырой
   «Сиикэй балыгы сиэбэппин диир», — дии-дии ол киһи кыһыллыбыт балык этин ылан быһа хадьырыйар. Н. Якутскай
   Сиикэй ууну иһэллэр. Н. Габышев
   Таһырдьа сиикэй эт буһуох айылаах, от-мас сымалата барыта оргуйар өҥүрүк куйааһа. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Сииргэ сөп гына буһа илик, ситэ илик (сир, оҕуруот астарын туһунан). ☉ Неспелый, незрелый. Сиикэй сугун. Сиикэй отон
   □ Сотору соҕус буолабуола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
4. Кыһын ситэ тоҥмокко уунан көрө сытар. ☉ Незамёрзший (в зимнее время — о водоёмах)
   Күөл тулата кылдьыылыы тоҥмут, ортото сиикэй. Н. Якутскай
   Сэтинньи ыйга күөлэттэргэ үөс өттүлэрэ төһө эмэ ыраахтан сиикэй турар үһү. Далан
   Ахсынньыга сиикэй сытан Хара уунан дэбилийэр Хоту муорам, хотун эбэм Уорастыйан үөһэ тыынар. А. Бэрияк
5. аат суолт.
6. Өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ кыһын тоҥмокко сытар дьухха сир. ☉ Полынья
   Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт. Суорун Омоллоон
   Үрэх, өрүс сиикэйэ ыраас салгыннаах буолан, балык мустар сирэ, онно кыһыннары балыктыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Үрэх биир сиринэн сиикэйэ хараара сүүрүгүрдэ сытар. «ХС»
7. көсп., кэпс. Олоҕо суох, сымыйа, албын. ☉ Ложь, обман, неправда
   «Ити сиикэйэ, Уйбаачаан бөрөҕө сиэппитэ», — Боруукай ойон турда. Болот Боотур. [Былаасап Быыбарынай:] Дьэ дьикти куһаҕан кэпсээн доҕор… Хайа, сиикэй буолуо… Н. Түгүнүүрэп
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ… [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
8. түөлбэ. Саҥа бултаммыт балык сибиэһэйдии сиэниллэр өрөҕөтө. ☉ Брюшная часть сырой, только что выловленной рыбы (считается лакомством у северных якутов)
   Аргыһым кэпсээнин хоптолор Сэҥээрэр курдуктар, Сиикэйи быһаллар хотулар, Остуол да тардыллар. Н. Босиков
   ◊ Сиикэй арыы көр арыы II
9. Эриэн тирии матаҕаҕа: Иэдьэгэйдээх лэппиэскэ, Икки муунта сиикэй арыы …… Ийэ өйүө укпута. Күннүк Уурастыырап
   Тайҕаттан аҕалбыт чэйбинэн-табахпынан отут муунта сиикэй арыыны булуннум. Эрилик Эристиин
   Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сиикэй баас көр баас
   Хандалы эриллэн, ол эдэр бассабыык, Харытаатаҕа сиикэй баас буолбута. П. Ойуунускай
   [Ат] ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев. Сиикэй маҥан — ньыламан маҥан диэн курдук (көр ньыламан). Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс хоһ.)
   каракалп. шийки, кирг. чийки, тув. чиг, казах. шики

1. аат.
2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. ☉ Ребро
   Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
   Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
   Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
   △ Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). ☉ Рёберная часть туши животного
   Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
   Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
   Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. ☉ Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
   □ Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
   Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. ☉ Левая или правая сторона чего-л.
   Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
   Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
   Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. ☉ Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
   Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
   Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
   Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. ☉ Боковой, находящийся сбоку
   Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
   Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
   ♦ Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. ☉ Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
   Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. ☉ Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
   «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
   Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. ☉ Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
   Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. пересчитать рёбра кому-л.
   Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. ☉ соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Похудел так, что рёбра можно сосчитать
   Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. ☉ соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
   ◊ Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. ☉ Отставать на полребра (на скачках)
   Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. ☉ Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. ☉ Косвенная речь
   Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). ☉ Боковой судья
   Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
   Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. ☉ Косвенное дополнение
   Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. ☉ Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. ☉ Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
   Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
   Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. ☉ Второстепенный член предложения
   Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
   Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. ☉ Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). ☉ Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
   Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. ☉ Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). ☉ Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
   Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. ☉ У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
   Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
   ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’