туохт., эргэр. Куортуктаах буол. ☉ Иметь кортик (как символ власти наслежного старосты)
Киэргэммит киһи быһыытынан, Кэлиитин иилиммит, Соҕоҕун кымньыыламмыт, Туора күрдьэҕин куортуктаммыт. Күннүк Уурастыырап

курдаттаа 2 диэнтэн бэй., атын
туһ. Ити кэмҥэ уордаах Зевс, уотунан кымньыыланан, Сааллар этиҥ үөрбэтинэн харааппытын дьөлбүтэ... Курдаттаммыт хараап эргичийэ түспүтэ. КФП БАаДИ

өгдөй диэнтэн төхт
көрүҥ. Мэхээлэ күлэн өгдөҥөлөөтө. А. Софронов
«Бүтэн хаалбыттара» диэ! — Сүөдэр соруйан чаачыгыраччы күлэн өгдөҥөлөөтө. Амма Аччыгыйа
Оттон кинээс өрө өгдөҥөлөөтө. В. Протодьяконов
Кымньыыламмыт ат курдук, массыына иннин диэки дьүккүс гынаат, түргэтээн өгдөҥөлөөтө. Ыҥырар ыл.

аат. Аҥаар өттүнэн сытыы биилээх, төбөтүнэн кыра иэҕиилээх быһа охсорго аналлаах сэп. ☉ Шашка (холодное оружие)
Көскө барааччылары биир суол ыстыыктаах саалаах дьон төгүрүйэн, иккис суол сыгынньах саасканы кымньыыламмыт аттаах хаһаахтар төгүрүйэн, үүрэн иһэллэр. Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр ыксары тутан түргэнник хаамп (кэнниттэн көрүүгэ суптугур, синньигэс самыылаах киһи, сүөһү туһунан). ☉ Ходить быстро, семенить, плотно прижимая ноги друг к другу (обычно о людях и животных с узким тазом, задом)
Кинилэр оҕустара санаарҕаабыт курдук бытааннык хааман кыбылдьыйан иһэр. Амма Аччыгыйа
Оҕустаах оҕуһа кымньыыланан, Ойууру быыһынан кыбылдьыйда. С. Васильев

аат., эргэр. Туораах бурдугу кутан мэкиинэтин көтүтэр хоруудатыҥы нэлэгэр мас иһит. ☉ Сельница
— Оҥочо дуо ити, хампы сытыйбыт сиэлиҥсэ буолбатах дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэлиитин иилиммит, Соҕоҕун кымньыыламмыт, …… Сиэлиҥсэтин сиэппит, Хоруудатын холбоммут. Күннүк Уурастыырап
Оччотооҕуга саха ыаллара нэчимиэн бурдугу …… сиэрпэнэн быһан, кэлиигэ сынньан, сиэлиҥсэҕэ көтүтэн ыраастыы, күн уотугар куурда, суорунаҕа мэлитэ охсон …… лэппиэскэлииллэр. «ХС»

туохт.
1. Ыал буол (эр киһини, дьахтары араарбакка этиигэ). ☉ Обзаводиться семьей (и о мужчине, и о женщине)
Улахан уола, орто кыыһа кэргэннэммиттэр. КДМ ОККО
Сорох кулуту бас билээччилэр кулуттарга кыракый сир учаастагын, туттар сэптэри биэрэллэрэ, хаһаайыстыба тэринэллэригэр, кэргэннэнэллэригэр көҥүллүүллэрэ. КФП БАаДИ
2. Ойохто ыл; кэргэн (ойох) ыл, ыал буол. ☉ Жениться, обзавестись семьей
Алыс тапсар атас уола Кэлэн иһэр субуотаҕа Кэргэннэнэр буолбут үһү. Күннүк Уурастыырап
Иккис сылыгар Силиппиэн кэргэннэнэргэ быһаарыммыта. Софр. Данилов
[Өрүүнэ:] Оҕом Арамаан кэргэннэнэрэ эбитэ буоллар, син ыал курдук ыал буолуо этибит. С. Ефремов
Бука, элбэх ыччаттардаах дьонун ыал аҕата буолуоҥ, кэргэннэннэххинэ диэн билгэлиирэ [эбэм]. П. Аввакумов
3. Кэргэн таҕыс, ойох буол, ыал буол. ☉ Выйти замуж, стать хозяйкой (матерью) семьи
Былырыын балтыбар, саҥа кэргэннэммит быраас дьахтарга, аҕабыт уҥуоҕун эргитиэх диэн этэн көрбүппүн, айыырҕаан буолбатаҕа. Далан
Бу кыыс соҕуруу тиийэн кэргэннэммит үһү ээ. И. Семенов. Суонньа кэргэннэммитэ. Бэйэҥ да иһиттиҥ ини. «ХС»
4. Чугас истиҥ дьонноох, үтүө өйөбүллээх буол (ыал быһыытынан олоххор). ☉ Быть окруженным близкими друзьями, иметь семейных друзей
Уордаах уол оҕолорунан уруйданан, Кыыдааннаах кыыс оҕолорунан кымньыыланан, Кэрэ бэлиэ дьонунан кэргэннэнэн [ойох буолан олорбутум]. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап