м. куортук (байыаннай-морской уонна салгын флотун офицердара иилинэр кылгас кынчаал курду к биилээх еэптэрэ).

хорой I диэнтэн дьаһ
туһ. Баай киһи куортугун өрө хорото сылдьар үһү (тааб.: ыт кутуруга). Улаанчык «иччим туох буолла?» диэбиттии, кутуругун сапсынна, арҕаһын хоротто. Болот Боотур

килбэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Петров ыас-хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
У луу Өлүөнэм кэҕис гынаат, киэҥ-киэҥник кэрдиис долгуннары килбэлдьитэн барда. Т. Сметанин
[Кинээс] куортугун сыгынньахтыы ылан килбэлдьиттэ. М. Доҕордуурап

аат. Наҕараада быһыытынан туттарыллар, түөскэ иилиллэр анал ойуулаах тимир бэлиэ. ☉ Медаль
Харытыан оргууй аҕай туран икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда уонна онтун эҥээригэр били мэтээллэри и и л итэлээтэ. Л. Попов
Сортуохап кулуба куортугун анньынна, былыр ыраахтааҕыттан ылбыт мэтээлин иилиннэ. А. Сыромятникова. Байыастар сүүс бырыһыан бырабыыталыстыбаттан мэтээлинэн наҕараадаланнылар. Саллааттар с. 1967
♦ Мэтээл тутун сөбүлээб. — туох эм э би ир ү т ү өн ү оҥ ор бу к ку на н өр ү ү ө ҥ ү н. ☉ Постоянно кичиться своей прежней заслугой
Мунньах аайы хаһан эрэ биирдэ бириэмийэ ылбытын мэтээл туттан тахсар. «ХС»

сыһ.
1. Туох да таҥаһа суох. ☉ Голышом, нагишом
Ол курдук муҥнаан баран, …… ньиэмэс дьиккэрдэрэ ахсынньы тымныытыгар ис ырбаахынан сыгынньахтыы Зояны атын сиргэ илдьэ барбыттар. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [оҕо аата] иһин түгэҕин харбанан, сибилигин аҕай муустаах ууга сыгынньахтыы сөтүөлээн тахсыбыт киһилии, …… бабыгырыы-бабыгырыы олорбохтоото. И. Гоголев
Күҥҥэ биирдэ эбэтэр иккитэ оҕону сыгынньахтыы икки-үс мүнүүтэ устата кырабаакка сытыарыллар. Дьиэ к.
2. кэпс. Хаата, кыына суох (хол., илдьэ сырыт — биилээх, уһуктаах сэби). ☉ Обнажённым, оголённым (напр., носить, держать — колюще-режущие предметы, оружие)
[Сэмэн] киэһэ дьиэтигэр маузерын уонна нагаанын сомуоктарын туруоран, сыгынньахтыы икки илиитигэр туппутунан таһырдьа тахсар. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ, итии болгуолуу сирэлийэн, умайарга дылы буолла, куортугун сыгынньахтыы ылан килбэлдьиттэ. М. Доҕордуурап
Өстөөхтөрү үҥүүнэн сабыта тамнаан баран, легионердар батастарын сыгынньахтыы туппутунан киниэхэ утары сырсан киирэллэрэ. КФП БАаДИ

аат.
1. Ардахтан, күн уотуттан хаххалыыр, туохха эмэ сыһыары эбэтэр икки-түөрт туруору баҕана үрдүнэн оҥоһуллар хахха, чаампы, чампарык. ☉ Навес, козырёк (крыша на весу или на столбах)
Истээх сонун таһааран дьиэтин чарапчытыгар ыйаата. Амма Аччыгыйа
Таака оҕонньор, атыттан түспэккэ эрэ, балаҕан чарапчытын тоҥсуйан тобугуратта. Р. Кулаковскай
Дьиэбит аанын үрдүнэн чарапчы анныгар саһан туран тобураҕы ытыспыт иһигэр түһэрээри илиибит адаарыҥнас. С. Маисов
2. Хайа туруору сыырыгар, сирэйигэр баар оҥхой үөһээҥҥи сабарайдыыр кырыыта. ☉ Закраина, выступающая на склоне горы, или верхняя кромка углубления в скале, карниз
Суорба таас чарапчытыгар хаардаах бугул саҕа уйа туттан төрүү сытар аарыма хотой өрө көттө. И. Гоголев
Суланньа суоһар тойоннуун көрсүһүөхтээх очуоһун кимистигэс хаспаҕын чарапчытыгар …… бүгэн сыппытым. Н. Абыйчанин
Балааккам хайа чарапчытын анныгар турара. Д. Дефо (тылб.)
3. Көмүлүөк оһох үрдүнэн иһит уурар, тугу эмэ куурдар долбуур эбэтэр хаптаһын оҥоһуу. ☉ Полка или доска над отверстием камелька для посуды и сушки чего-л.
Быргый дьиэтин дуомун титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Ылдьаа көмүлүөк чарапчытыттан испиискэ хаатын булан ылла. И. Гоголев. Дьиэ-уот тэрилин, иһит-хомуос ааттара: сэргэ, баҕана, талкы, орон, хамса, чарапчы, чороон… «ХС»
4. барыпчы диэн курдук. Оҕонньор чарапчытын кэппит
5. Сүүскэ кэтиллэр кыһыл көмүс киэргэл. ☉ Золотое украшение, надеваемое на лоб, налобник
Үрүҥ сукуна сонун кэппит, мэтээлин, куортугун иилиммит, көмүс чарапчытын килэччи бааммыт, оруоскатын туппут. Суорун Омоллоон
[Суоһалдьыйа Толбонноох:] Дьоллоох этим мин даҕаны: Үрдүк сүүспэр кыһыл көмүс Чарапчыны анньынарым. П. Тобуруокап
Иккис сэргэҕэ — хаппар, көмүс чарапчы, кыалык, хатат, дэйбиир. «ХС»
6. түөлбэ. Таба инники кэйэр муоһа. ☉ Надглазничные отростки рогов у оленя
Үөр таба ортотуттан сүүрэн иһээччини чарапчытыттан туттарар. «Чолбон»
Кырдьаҕас уонна аттанар атыырдар кэйэр чарапчыларын уонна сүрүн муостарын сарбыйаллар. ССП ЫН
♦ Чарапчылаах көрүөҕэ, бэргэһэ- лээх истиэҕэ түөлбэ. — сэрэн, туттун: быһыыгын-майгыгын, тэбэнэккин, чугас дьонуҥ буолуохтааҕар, көрүө суох көрүөҕэ, истиэ суох истиэҕэ диэн этии. ☉ Ничего ни от кого скрыть нельзя, все всё узнают (букв. увидит и тот, у кого налобник, услышит и тот, на ком шапка).
ср. бур. һарапша ‘сарай’, һарапши ‘навес, наглазник (околыш) шамана’, монг. сарабчи ‘навес, козырёк’, тунг. сарапчи ‘очки (от снега)’

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов