кынталдьый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Кыыс оҕото, кырасаабысса буолбута буолан кынталдьыҥныы оонньообуккун биир эмэ куорат уола сыһытара буолуо. «ХС»

кынталдьый диэнтэн холб. туһ. Кыталыктаах [сир аата] кыргыттара Кынталдьыһа хаамсаллар, Кыталыктаах кыргыттара Кыҥкыната ыллыыллар. И. Федосеев
Даша самовоһун состорон солооһунун диэки кылбайар маҥан аттара кынталдьыстылар. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Көнө уһун синньигэс буолан көһүн. ☉ Быть подвижным, высоким, стройным как струна
[Кэрэ кыыс эбэтэр дьахтар] Уҥуоҕунан, быһыытынан-таһаатынан көрдөххө, уолба күөл кулуһунун курдук дьылыбырайбыт, …… кыраҕа солуута суохха ымыттыбаттык кынталдьыйбыт буолуохтаах. ПБН КСКТ

сыһ. Кырыымпа курдук. ☉ Подобно звучанию скрипки
Кыталыктар, туруйалар саас аайы кырыымпалыы ыллыыллар. Эллэй
Кынталдьыйбыт быһыылаах, Кырыымпалыы куоластаах, Кыҥкынасчай ырыалаах, Кыталыктыыр кыылларым Кыйахайа көтөн Кытыытын булан түспэтэх Кыйдам маҥан кырдаллаах. П. Ядрихинскай
Кырыымпалыы диэн ыллыыр Кыҥкыначчы диэн саҥарар, Кырааскалаах атахтаах, Кынатын төбөтүгэр харалаах Кыталыктай кыылым. Д. Софронов
Куруҥ мастар лабаалара Кырыымпалыы тыаһыыллар. «ХС»

туохт.
1. Көрө симиттэн, өмүттэн, эбэтэр туох эмэ элбэххэ аралдьыйан, тугу да аанньа арааран көрбөт буол, мээнэнэн көр. ☉ Не знать что делать, растеряться, опешить; смотреть пустыми, невидящими глазами
— Тоҕо ыппатыҥ? Чубукулар олох аттыгынан ааспыттар эбит дии! — Алааран туран хааллым. И. Данилов
Орто дойду Одьунаас оҕолоро, Харахтара алаарбыт, Хараара иирбит дьон... П. Ойуунускай
Били илбиркэй хойуу түүлээх хара ыт, алааран хаалан, кэлииккэ таһыгар, уулусса диэки мээнэнэн көрө-көрө, үрэн лоҥкуната турда. А. Фадеев (тылб.). Тэҥн. алаадый
2. поэт. Ып-ыраас, сып-сырдык буолан көһүн. ☉ Виднеться, бросаться в глаза своей сверкающей чистотой и блеском (обычно о небосводе, сверкающей поверхности воды, радуге)
Төрөөбүт алааһым сылааһын, Алааһым алаарар халлаанын Ханна да тиийдэрбин доҕоччуок, Ахтыбат, санаабат сирим суох. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарар. Күннүк Уурастыырап
Аммабыт хочото эчи киэҥин-холкутун! Алааран түһэн ырааһын. С. Федотов
△ Сырдаан, чаҕылыйан көһүн (сырдык сэбэрэлээх кыыс киэҥ, сымнаҕас хараҕын туһунан). ☉ Быть сверкающими, блестящими (о глазах молодой красивой девушки)
Кыыстара кынталдьыйан, дьүһүнэ күлүмнээн, имэ тэтэрэн, хараҕа алааран …… кыыс да кыыс. П. Ойуунускай

аат.
1. Туох эмэ хаптаччы көстөр иэнэ, үрдүн тэҥэ-дэхситэ (хол., хонуу). ☉ Гладкая поверхность чего-л. (напр., поляны)
Хомурах хоммотох Холбороҥ маҥан хонуутугар, Тобурах тохтооботох Толомон маҥан толоонугар, Туналҕаннаах ньууругар Туой күрүҥ булгунньах үүммүт эбит. П. Ойуунускай
Остуол ньуурун курдук килэркэй аспаал таас уулусса устун оптуобус сырылаан истэ. Амма Аччыгыйа
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Өлүөнэ эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун. Т. Сметанин
2. Киһи сирэйэ, сэбэрэтэ, дьүһүнэ. ☉ Лицо человека, лик
Мадыска Дьөгүөр кыыһыгар Матаҕастай Маарыйаҕа Маҥан ыраас ньууругар Манньыйталаан бараммын, Маанымсыга бэрдигэр Баһыйтаран уурайдым. Саха нор. ыр. II. Ким билиэй, кини [оҕонньор] маҥан чөмчөкөтүгэр туох дьон ньуурдара, төһө дьыллар-хонуктар киирэн ааһалларын? Амма Аччыгыйа
Ньуурдуун кытта сырдыы кэйэн, Кынталдьыйа көтө дайан, Тупсан да иһэҕин сыллата Сайдыылаах сахам кыысчаана. Умсуура
♦ Ньуур тутун — тугунан эмэ сирэйдэнэн буруйа суох курдук көстө сатаа. ☉ Надевать на себя личину невинности, оправдываться чем-л.
Маннык эппиэтинэстэн ол-бу албын тылынан, истиҥтастыҥ биричиинэлэринэн ньуур туттан куотуоҥ …… суоҕа. Софр. Данилов
Үгүс төрөппүттэр үлэҕэ баттаппыттарынан ньуур туттан, оҕолоругар ситэ-хото болҕомтону уурбаттарын кэпсээбиттэрэ. П. Аввакумов
◊ Толбонноох ньуур нор. айымнь. — олоҥхо дьоруойун кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасную наружность женского персонажа
[Айталыын Куо] Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күнүм Толонун курдук, Толбонноох ньуура Туналыйан көһүннэ. П. Ойуунускай. Туналҕаннаах ньуурдаах нор. айымнь. — дьахтар кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасный облик женского персонажа
Долгун курдук субуруйар Тоҕус былас суһуохтаах, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн …… Кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай. Уон икки, кыталык курдук, кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан таҥас бүтэй этэ сандааран, …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Саха фольк.
ср. бур. нюруу ‘поверхность’, ниюр ‘лицо; личность’

1. аат.
2. Ат эбэтэр атын көлө икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айаннааһына (маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ). ☉ Иноходь (способ бега лошади, когда попеременно выносятся вперед то обе правые, то обе левые ноги)
   Кэлин атын дьоруотун Кэлтэй хайҕаан арбаата. Күннүк Уурастыырап
   Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
   Ат биир кэм долгуһутар дьоруотугар бигэтэн, Хардааччы арааһы эргитэ саныыр. С. Никифоров
3. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. ☉ Конь-иноходец
   Долгууса сыарҕалаах дьоруолар Дьоруонан түһэрэн бардылар. С. Данилов
   Оҕонньор уолум сиэр дьоруотун биир-икки күн миинэн бырастыыластын диэбит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр (ат туһунан). ☉ При беге попеременно выносящий то обе правые, то обе левые ноги (о коне)
   Суолга киирбэт дьоруо ат баар үһү (тааб.: тайах мас). Дьоруо ат Тобугунан охсуллар Нуолур солко от Торолуйа үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ону сэргэ таһаҕасчыт, сүүрүк, сэлиик, дьоруо боруоданы тэнитиэххэ. С. Васильев
6. көсп. Дьоруо ат хамсаныытыгар маарынныыр (түргэн, элэгэлдьигэс, хайбалдьыгас). ☉ Похожий на движения коняиноходца (быстрый, мелькающий, слегка подающийся то в одну, то в другую сторону)
   Кэҕий кэтэх, Дьоруо тобук, Сүүрүк сүһүөх, Үҥкүү өттүк, Битии бэгэччэк диэн кини [куорат кыыһа] буола түстэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суумка, зонтик туппут, суп-суон, Суһал дьоруо эмээхситтэр. Күннүк Уурастыырап
   Кини [кыыс] дьоруо сотолоро элэгэлдьийэн, уун-утары тиийэн кэлбитигэр, долгуйан хааламмын, хаҥас санныбын хамсатан халбарыйа түһэрбин кытта, кылап гына көрөөт, ааһа көтөн кынталдьыйа турда. П. Аввакумов
   Собо, мунду тойоно Содьоро дьоруо Баһылай. «ХС»
   ♦ Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). ☉ Иноходец, шагающий как бы танцуя, широко и попеременно выставляя ноги вперед (о широкогрудом и широкозадом коне)
   Мааны ыал кыргыттара Бадьара дьоруо аттанан Баран иһэллэрин курдук, Бааралыы үүммүт Маҥан хатыҥ мас аатыран [үүнэн турбутум]. Саха нар. ыр. II
   Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини [саллааттар] бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов. Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. ☉ Природный иноходец. Кулун дьоруо атын миинэн нөҥүө алаас сайылыгар аттанна. Уу дьоруо - киһини сахсыйбакка, уу долгунун курдук долгулдьутан айанныыр ат. ☉ Иноходец, идущий не тряся, а мерно покачивая седока
   Уу дьоруо муус маҥан атынан олбуору ортотунан бидилгэхтэтэн Мэхээлэ Суудап кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Төрүөҕүттэн уу дьоруо, кыыс кэрэ аты буланнар, оһуордаахсимэхтээх үрүҥ көмүс ыҥыырдааннар, кыыстарын тыыннаах киһи курдук мииннэрэн, икки өттүттэн өйөөн, Арыылаах арҕаа тамаҕын үстэ эргиппиттэр. Күннүк Уурастыырап
   Өкүүсэ санаатын курдук бастакы ат сиэлинэн-кутуругунан оонньоон, уу дьоруонан түһэ турда. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. йоруҕа