Якутские буквы:

Якутский → Русский

алаар

отвлекаться чём-л.; хараҕым алаарда у меня глаза разбежались.

Якутский → Якутский

алаар

туохт.
1. Көрө симиттэн, өмүттэн, эбэтэр туох эмэ элбэххэ аралдьыйан, тугу да аанньа арааран көрбөт буол, мээнэнэн көр. Не знать что делать, растеряться, опешить; смотреть пустыми, невидящими глазами
— Тоҕо ыппатыҥ? Чубукулар олох аттыгынан ааспыттар эбит дии! — Алааран туран хааллым. И. Данилов
Орто дойду Одьунаас оҕолоро, Харахтара алаарбыт, Хараара иирбит дьон... П. Ойуунускай
Били илбиркэй хойуу түүлээх хара ыт, алааран хаалан, кэлииккэ таһыгар, уулусса диэки мээнэнэн көрө-көрө, үрэн лоҥкуната турда. А. Фадеев (тылб.). Тэҥн. алаадый
2. поэт. Ып-ыраас, сып-сырдык буолан көһүн. Виднеться, бросаться в глаза своей сверкающей чистотой и блеском (обычно о небосводе, сверкающей поверхности воды, радуге)
Төрөөбүт алааһым сылааһын, Алааһым алаарар халлаанын Ханна да тиийдэрбин доҕоччуок, Ахтыбат, санаабат сирим суох. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарар. Күннүк Уурастыырап
Аммабыт хочото эчи киэҥин-холкутун! Алааран түһэн ырааһын. С. Федотов
Сырдаан, чаҕылыйан көһүн (сырдык сэбэрэлээх кыыс киэҥ, сымнаҕас хараҕын туһунан). Быть сверкающими, блестящими (о глазах молодой красивой девушки)
Кыыстара кынталдьыйан, дьүһүнэ күлүмнээн, имэ тэтэрэн, хараҕа алааран …… кыыс да кыыс. П. Ойуунускай

алаар-малаар

сыһ. Уолуйан, өмүттэн тугу да чуолкайдык өйдөөбөккө мээнэнэн (көр). Растерявшись, потеряв способность соображать; растерянно, ничего не понимающе (смотреть)
Ньукуус аҕатын батыһан баран иһэн, алаармалаар буолан, аны мунан хаалла, хайа да диэки кэлэрин-барарын билбэккэ төттөрү эргилиннэ. Суорун Омоллоон
Аччыгый оҕото Алаар-малаар көрбүт Алампыас акаары Аҕалан биэрбитэ [оҕуһу]. П. Ойуунускай
Киһи …… төрөөбүтүнэн оҕо курдук ол-бу диэки алаармалаар көрө олордо. ПЭК ОНЛЯ I


Еще переводы:

дүпсүй

дүпсүй (Якутский → Якутский)

туохт. Бүтэҥитик биир кэм лүһүгүрээн олорор тыаһы таһаар, оннук тыаһаа. Издавать глухой ритмичный звук
Эмискэ холорук да түстүн, Быстах да былыппыт этиҥэ Чаҕылҕан дапсыырдаах дүпсүйдүн Ардаҕысамыыры киэр кыйдаан Алаара дьарҕарыа киэҥ халлаан. М. Ефимов. Тэҥн. дүрбүй

сабыдал

сабыдал (Якутский → Якутский)

аат., фольк., поэт. Туох эмэ үрдүнэн бүрүө, сабыы, хаттыгас. То, что висит над чем-л., как покров (в основном о небе)
Арҕаа араҕас сабыдал халлаан Алын кырыыта Алаара сырдаан эрдэҕинэ [холорук түстэ]. П. Ойуунускай

аһылыктан

аһылыктан (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ ас гынан, ас оҥостон аһаа. Кормиться, питаться чем-л. [Лэглээриннэргэ] иэдьэгэй да суох буолла
Кииһилэ, кыа уга аһылыктаннылар. Амма Аччыгыйа
Имииһит Алаар сиэнэ Маппыр барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт, сүөгэйинэн, ыаммыт үүтүнэн утахтаммыт. Л. Попов
Толлоойук, төһө да туундараҕа үөскээтэр, таба көтөр оҕотунан аһылыктанарын билбэт этэ. И. Федосеев

утахтан

утахтан (Якутский → Якутский)

утахтаа I диэнтэн бэй
туһ. Арылыйа устар Ангара өрүс Ыраас-дьэҥкир Уруйдаах уутунан Утахтанан олордум. А. Софронов
Имииһит Алаар сиэнэ …… Маппыр барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт, сүөгэйинэн, ыаммыт үүтүнэн утахтаммыт. Л. Попов
От охсор, үлэлиир кэммэр чэйи испэт этим, аҥаардас кымыһынан утахтанарым. В. Протодьяконов

алаадый

алаадый (Якутский → Якутский)

туохт. Туохтан эрэ уолуйан, өмүттэн, ыксаан хаал (хол., билбэт сиргэр киһи-сүөһү элбэҕиттэн, ыксалга элбэхтэн тугу да талан ылыаххын билиминэ). Растеряться (от множества и разнообразия чего-л.)
Киһиэхэ алаадыйан, билэр киһигин билбэт буолан хаалаҕын. ПЭК СЯЯ
Сыбааркаһыт чэрдээх элбэх илииттэн, суон, синньигэс араас куоластаах саҥаттан алаадыйан хаалан, таах даллайан турда. «ХС»
Дьахтар былааччыйата, араас соно бөҕө кырыы кырыыларынан кыстанан, ыйанан ахан тураллар. Көрдөҕүнэ, бииртэн биир ордукка дылы, онон кэнникинэн олох алаадыйан хаалла. В. Ойуурускай. Тэҥн. алаар

лиэнтэлии

лиэнтэлии (Якутский → Якутский)

сыһ. Лиэнтэ быһыытын курдук (уһун, синньигэс). Наподобие ленты (длинной узкой полоской)
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Уот кыһыл төлөн тыла, лиэнтэлии эриллэ-эриллэ, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Күн сип-синньигэс сардаҥата …… кыһыл көмүс лиэнтэлии салгыҥҥа ыйанан турара. М. Горькай (тылб.)
Лиэнтэлии чиэрбэлэр зоол. — кыра төбөлөөх, кылгас моойдоох, лиэнтэ курдук уһун эттээх тарыҥ. Ленточные черви
Лиистик супту оборооччу, лиэнтэлии уонна бөкүнүк чиэрбэлэр диэн көрүҥнэргэ арахсар. СВИ ЛХХС

дьарҕар

дьарҕар (Якутский → Якутский)

I
туохт. Үтүөрэн биэрбэт ааспат-арахпат ыарыылан. Страдать от застарелой, хронической болезни
Кини аҥаар атаҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] онтон биирдэ билбитэ - көхсө дьарҕаран ыалдьар, тобугун арамачыыс диэн ыарыы көмүллүүр, өр хаамтарбат. Н. Габышев
Арай кэлин, кырдьыытын саҕана, сиһэ дьарҕаран ыалдьар буолта үһү. М. Чооруоһап
II
көр дьайҕар
Былыттаах халлаан дьарҕаран кэлбитин курдук, көхсө кэҥии, санаата дьэгдьийэ, хараҕа сырдыы түстэ. Болот Боотур
Ардаҕын-самыырын киэр кыйдаан Алаара дьарҕарыа киэҥ халлаан. М. Ефимов
Элэҥ-салаҥ дьарҕаран Имик-симик сырдаата, Оргууй тыал салгыйан хомус суугунуу тыаһаата. С. Васильев

имииһит

имииһит (Якутский → Якутский)

аат.
1. эргэр. Былыр имии имитэн аһаан-таҥнан сылдьар киһи. Кожемяка (до революции: человек, существовавший исключительно за счет выделки кожи)
«Хаһан үчүгэй олоххо тиийиэхпитий?» - диэн имииһит оҕонньор, мин оҕо эрдэхпинэ, түүлүн кэпсээн баран, ыйыппыта... П. Ойуунускай
Эн аны кинээс буоллаххына, мин имииһит буолан барыам. М. Доҕордуурап
Имииһит Алаар сиэнэ, хамначчыт Тэрэнтэй уола Маппыр, барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт. Л. Попов
2. Тириини имитиинэн таптаан дьарыктанааччы, тириини сатаан имитэр киһи. Тот, кто занимается выделкой кожи, кожевник; знающий толк в выделке кожи. Кини ааттаах имииһит

сандал

сандал (Якутский → Якутский)

  1. даҕ., поэт.
  2. Сандаархай күннээх, күүстээх тунал сырдыктаах. Яркий, полный сияния, света, лучезарный (напр., о солнце, весеннем светлом дне). Сандал күн. Сандал халлаан
    Былыт, …… быһытталанан арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
    Хоту дойдуга саамай кэрэ кэм — күүттэриилээх сандал саас үүннэ. «ХС»
  3. Дьэҥкир ыраас, сырдык. Хрустально чистый, светлый, прозрачный (напр., о воздухе, стекле)
    Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
    Саҥа ый күөрэйэн таҕыста, Сандал саҕаҕы сырдатта. Саһарҕа
  4. Сандаара сырдаан көстөр, сырдык, сандаархай дьүһүннээх. Светлый, яркий, выделяющийся светлым нарядным видом
    Сайылыгым барахсан, Саҥа ырбаахылаах саҥастыы Сандал дьиэлэриҥ бачыгыраан, Сандаарбыккын саҥалыы. Р. Баҕатаайыскай
    Алтаны-көмүһү бүрүммүт Алар тыа сырдыы алаарар, Сандал дуй мандардаах күһүммүт Сайыны ыраах атаарар. М. Ефимов
  5. көсп. Сырдык, сырдык иэйиилээх. Светлый, счастливый, радужный (напр., о мыслях)
    Төрөөбүт түөлбэ көмүс күөлүм Үөскээбит үллэр үрүмэ үрэҕим! Сырдык сыһыы сандал санааҕытын Санньытар, саппаҕырдар эрэ буолумаҥ. М. Тимофеев
    [Хомус] Өссө ыллыыр Лена сандал Бүгүҥҥүтүн айхаллаан, Киниэхэ баар үрдүк анал, Киниэхэ баар соргу-талаан. И. Гоголев
  6. аат суолт. Чаҕылхай сырдык; сандаарыы, чаҕылыйыы. Яркий свет, сияние чего-л. (напр., солнца, луны); светлый, яркий вид чего-л.. Сайан үүнэр сарсыардам Сандалыгар тэҥниирим, Үөмэн кэлэр киэһэкэм Үчүгэйэ диэхтиирим. Д. Васильев
    Халыҥ ойуурга киирдилэр. Киһи уҥуохтаах намыһах ньылбаан сыыр ый сандалыгар хаҥас субу көстөн кэллэ. Н. Габышев
    Биһиги кэннибитигэр халлаан илин аҥаара көстө илик эрээри адьас чугас күн сандалынан туолар. В. Быков (тылб.)
    ср. тюрк. йан ‘гореть’
тайан

тайан (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’