такай диэнтэн атын
туһ. Ыраас ырыа үөрэҕэр Татыйыктан такалларым, Олох күүрээн күргүөмүгэр Уйус тыалтан уһулларым. С. Данилов
Сорсуннаах сонордьут кыраһа суругун ааҕары, тайҕа таабырыннарын таайары ийэтин уоһахтаах үүтүттэн иҥэриммитэ, борбуйун көтөҕүөҕүттэн аҕатыттан такаллыбыта. «ХС». Уоллаах кыыс бэрт номоҕон, кырдьаҕастарга кынчарыллыбат гына такаллыбыт, төрүт дьон оҕолоро буолаллар. П. Ламутский (тылб.)

аат.
1. Көрөр; сытыытык көрөр (киһи). ☉ Зрячий; обладающий хорошим зрением (человек)
Оҕонньор Дьон кэпсэтэрин иһиллиирэ биллибэт, эбэтэр, былыр, харахтаах эрдэҕинэ хайдах сылдьыбытын санаан, курутуйан олороро биллибэт. Н. Неустроев
«Харахтаах киһи саппын уган кулу эрэ» — диэтэ сымнаҕас куолаһынан. Хомус Уйбаан
△ Хараҕынан көрбөт, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
Кини туохтан хараҕа суох буолбутун бэйэтэ да билбэт. П. Ойуунускай
Иһиччит Ньукулай Томторук диэн икки хараҕа суох имииһит оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор. Болот Боотур
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
2. харыс. т. Киһи. ☉ Человек (букв. имеющий глаза)
Саха Бэһиэлэйэп саллар-сааһын тухары мин хара көлөһүммүн эммитин харахтаах бары көрбүт, кулгаахтаах бары истибит суола ини. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Бабат, бу Төрөкөй хара түөкүн Мин уолум Киис Бэргэн сонун Кэтэн турар буолбаат! Харахтаах барыгыт көрүҥ! И. Гоголев
Көмүстэн, муостан, мастан да Саха кэрэни айбытын Харахтаах барыта хайгыыр, Сүрэхтээх барыта сөбүлүүр! Баал Хабырыыс
♦ Туора харах көр туора I
Омолон эбэ балай эмэ киэҥ ахан да, биир да туора харахтаах көрсүбэтэ. П. Ламутскай (тылб.)
Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө көр кулгаах. «Харахтаахха көрдөрүмэ, кулгаахтаахха иһитиннэримэ... Мин ыҥырдахпына — ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом» — диэн баран самыытыгар лап гына оҕуста. Саха фольк. Харахтаах көрбөт, кулгаахтаах истибэт сиригэр тиийэн иккиэйэҕин олоруохпут. Болот Боотур. Харахтаах кынчарыйыа, илиилээх охсуо, тыллаах этиэ (саҥарыа) — киһи барыта атаҕастыа (тулаайаҕы эбэтэр дойдутуттансириттэн тэлэһийэ сылдьар киһини, үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Все, кому не лень, обидят (о сиротах)
Оҕолорум сордоохтор …… харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн [муҥнаныахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. даҕ. Сытыытык, чобуотук саҥарар; этиһиик (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Острый, бойкий на язык; языкастый, сварливый (обычно о женщине)
   Ийэлэрэ киһини билбэккин, үлэһитинэн чахчы мөлтөх, сыылба; иккиһинэн, тыллаах, хадаар. Р. Баҕатаайыскай
   Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
   Ыаллара саныылларынан, Анфиса тыллаах, ылыгас, чэпчэки, чэ, быһата, «киһи аахсыбат күтүрэ, куһаҕан дьукаах». ФЕВ УТУ
2. аат суолт. Саҥарар киһи, саҥарааччы. ☉ Способный говорить, обладающий речью, говорящий
   Оҕолорум сордоохтор …… Харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн, Аччыгы аргыстаһан, Утатары уруурҕаһан, Тоҥору доҕордоһон [муҥнаннахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тээллээриис эрэйдээҕи тыллаах барыта үөҕэр, мөҕөр буолла. И. Гоголев
   ♦ Илин-кэлин тыллаах көр илинкэлин
   Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин, харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Тыллаах дьахтар — этиһиик дьахтар. ☉ Языкастая, сварливая женщина
   [Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
   Элбэх саҥалаах тэтиҥчээн, Эйигин мин таптыыбын. Тыллаах дьахтарга тэҥнээн, Омнуолуу санаабаппын. В. Саввин
   Тыа саҕатыгар хабдьы …… тыллаах дьахтар курдук өрүскэлэспиттии бэбээрэр. «ХС». Тыллаах оҥорбот — кими да олох саҥардыбат, утары этиппэт. ☉ Не даёт возможности возразить
   Мөлчөс кинилэри тыллаах оҥорбот. КНЗ ТС. Тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кынаттан). Кини өрүү тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат кэпс. — мээнэ тыллаах, айахха киирбиччэ, толкуйдаабакка саҥарар (киһи). ☉ Говорить необдуманно, невпопад, быть невоздержанным на язык. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат буолан, куруук мөҥүллэр. Тыллаах сыҥаах иччитэ көр иччи. Бу киһи тыллаах сыҥаах иччитэ. Тыллаах сыҥааххынан тыыланыма кэпс. — мээнэ, солуута суох саҥарыма. ☉ Не говори ерунды, не болтай зря
   Түксү, тыллаах сыҥааххынан тыыланыма. Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук — кырыыстаах кыраабытын курдук диэн курдук (көр кырыыстаах). Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС». Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) — ким баҕарар атаҕастыыр киһитэ. ☉ Человек, которого обижает всякий
   Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй