1. 1) край, сторона; ыраах кыраайга в далёком краю; 2) край (административная единица); 2. разг. отдалённый, далёкий; кыраай сир отдалённая местность.

a. far away, distant

v. to soar up very far, high; кыраат= v. to throw up very far, make soar very high

1. аат.
2. Дойду (үксүгэр «төрөөбүт төрүт дойду» диэн дэгэт суолталаах). ☉ Страна, земля, край (обычно в знач. «родимый край»)
   Бырастыы, Иркутскай куоратым, Барабын үөскээбит кыраайбар. Күннүк Уурастыырап
   Кынаттаах аймаҕа итии кыраайдарга күрэнэн көттүлэр. М. Доҕордуурап. Саха сирин соҕуруу өттө — ыччат кыраайа, кини айар-тутар киэҥ дуола. Хорсуттар с.
3. Уобаластан улахан административнайтерриториальнай единица. ☉ Административно-территориальная единица, край. Красноярскай кыраай. Алтайскай кыраай
4. даҕ. суолт.
5. Киин сирдэртэн олус ыраах, уһук (үксүгэр сир-дойду). ☉ Отдаленный от центра, дальний, окраинный (обычно о землях, странах)
   Үскэм хорсун уолаттар Кытыы кыраай сирдэртэн Ыксаласпыт эбиккит. С. Зверев
   Кырыа хаардаах, кыыдааннаах кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, Уохтаах сата часкыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кыраай халлаан кырыыта Кыыһан, сырдаан кылбайда. С. Васильев
6. кэпс. Уһук, кырыы; туох эмэ муҥур уһуга, баранар кырыыта. ☉ Край, конец; крайняя точка чего-л.
   Ол кыраайтан ол кыраайга дылы биир күрүө буолуо. П. Ойуунускай
7. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа, ааһа, муҥутуур. ☉ Чересчур, чрезмерно
   Мороду кынаттаахтан эрэ кыраайынан ордук. П. Ойуунускай
   Ньэлчэкэ муҥурун биллэрбэтэҕэ үһү. Арай биирдэ эрэ кыраай түргэнинэн барбыта буолуо диэн дьон сабаҕалыыллар. Далан
   Кыраай киэҥ халлааммар, Кылбаҥныы-кылбаҥныы кыҥкыныы ыллаахтыыр Кыталыгым тэҥнээҕэ. И. Чаҕылҕан
   ♦ Муҥ кыраай — 1) саамай муҥутуур, саамай ыраах (уһуга). ☉ Самый крайний, самый дальний, предельный (последняя точка, у последней черты)
   Арай мин саныырбар, Аан дойду баранар муҥ кыраай уһуга — Алааһым түөрт өттө буоларын курдуга. Эллэй; 2) туох баар кыаҕынан, күүһэ баарынан. ☉ Изо всей силы, что есть мочи, во весь опор (напр., бежать)
   Охоноос сүһүөҕэр турда да — Муҥ кыраай сүүрүүнэн ыстанна. Эллэй
   Муҥ кыраайынан көр муҥ. Арай аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, дьиэ таһыгар ыҥыырыттан ыстанан кэбиһээт, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Лугинов
   Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
   Эмискэ билигин барбыт уолаттар, аттарын бокуойа суох кымньыылаан, муҥ кыраайдарынан харбыалатан иһэллэрэ көһүннэ. Е. Неймохов
   ◊ Кыраайы үөрэтии — ханнык эмэ сири-дойдуну үөрэтэн билии (үксүгэр олохтоох, дойдуларын, олохтоох дьонун үөрэтиини сөбүлүүр дьон дьарыга). ☉ Краеведение
   Биһиги оройуоҥҥа туризм уонна кыраайы үөрэтии диэн өйдөбүллэри тус-туһунан араарбакка уопсай үлэ ыытыллар. ҮөАЧҮ. Кыраайы үөрэтээччи — олорор сирин-дойдутун үөрэтэн билэр киһи, олохтоох дойдуну билэргэ идэтийбит киһи. ☉ Краевед
   Бастакы алмааһы саха булчуттара булбуттарын туһунан чуолаан Бүлүү кырдьаҕас кыраайы үөрэтээччитэ П.Х. Староватов суруйбута. Суорун Омоллоон
   Биллиилээх библиограф кыраайы үөрэтээччи Н.Н. Грибановскай туруулаһан туран араҥаччылаабытын …… түмүгэр музей ыһыллан хаалбакка үлэтин салгыы турбутун киһи долгуйа, махтана ааҕар. «ХС»