саҥар диэнтэн хай
аата. Уулаах тойону утары күүстээхуохтаах тылларынан аан бастаан саҥарыытыгар кини тыла-өһө ордук тахсыыламмытыттан …… эрдимсийэ санаата. Эрилик Эристиин
◊ Таба саҥарыы тыл үөр. — литературнай тылга тыл дорҕооннорун сөпкө этэн саҥарыы быраабылалара. ☉ Орфоэпия
Кырамаатыка быраабылалара таба саҥарыы уонна суруйуу нуорматын олохтууллар. СТ С

сыһ.
1. Көлүйбэккэ, ыҥыырдаабакка эрэ. ☉ Не оседлав, не запрягая (коня)
Аттарын …… сулумахтыы сиэтэн кэлэллэр. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт атын сыбыдахтыы охсон, киһи дьиктиргиэх, сулумахтыы көҥүл ыытан кэбистэ. И. Гоголев
Сыыр олус эмпэрэ, онон сыарҕаны мууска хаалларан кэбиһэн баран, аттары ыллык суолунан сулумахтыы сиэтэн киллэрэллэр. В. Короленко (тылб.)
2. Соҕотохтуу, аҥаардас. ☉ Отдельно, сами по себе
Кырамаатыка быраабылатын ойуччу тутан, кинини сулумахтыы билэн суруксут буолуллубат. АаНА ГОҮөТТ
Айылҕаҕа кремний сулумахтыы көстүбэт. НЛА ПКТ

I
аат., эргэр. Урут сахаларга: судаарыстыба нэһилиэнньэҕэ түһэрэн хомуйар төлөбүрэ, түһээн. ☉ В старину у якутов: государственный сбор от населения, налог, повинность
Аһара сирэйэхараҕа суох баттаан, араас түһүктэри түһэрэн, туох үчүгэйдээхтэрин барытын халаан ылаллара үһү. «ББ»
Ыраахтааҕы суолуттан күбүөрүнэ, бырааба, таҥара түһүктэригэр тиийэ барыта сүүрбэттэн тахса арааһынай ааттаах нолуок нэһилиэнньэттэн хомуллара. АЕЕ ӨӨ
Наһаа ыар харчы түһүгэ бааһынайдар дьадайыыларын биир суол сүрүн биричиинэтэ буолар. В. Ленин (тылб.)
II
аат., кэпс. Айанньыттар тохтобуллара, тохтоон ааһар сирдэрэ. ☉ Остановка в пути для отдыха, привал
Үчүгэй түһүк оҥостон, сииктэн, тымныыттан сэрэнэн, бытааннык ыксаабакка айаннаа. Сэһэн Дьэрэмэй
Түһүк сирбитигэр үһүс хонугум киэһэтигэр тиийбитим. «Чолбон»
III
аат., тыл үөр. Кырамаатыкаҕа: аат уларыйар пуормата. ☉ Падеж. Төрүт түһүккэ туруоруҥ
□ «Оскуола» диэн тыл хайдах уларыйбытын көрүҥ, түһүктэринэн быһаарыҥ. СТМ

аат.
1. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр-толорсор тус-туһунан элэмиэннэрдээх, чаастардаах биир кэлим оҥоһук, тэрил эбэтэр киһи-сүөһү биир функциялаах уорганнара. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и действующих во взаимной связи частей, система. Ньиэрбинэй систиэмэ. Саха тылын кырамаатыкатын систиэмэтэ
□ Кырдьыы — организм бары систиэмэлэригэр сайдар процесс. ЛОБ ОКУҮТ
Маҥнайгы кылааска үгүс тиэмэ саха тылын дорҕоонун систиэмэтин үөрэтиигэ ананар. КИИ ИКТТҮө
Икки мэндиэмэннээх саҥа оскуола ититэр систиэмэтин кини таҥмыта. «ХС»
2. Тугу эмэ тэрийии, оҥоруу эбэтэр үлэлэтии олохтоммут формата, быһыыта. ☉ Форма организации чего-л.. Быыбардыыр систиэмэ
□ Оскуолаҕа үөрэх анал систиэмэтин быһыытынан ыытыллар. Дьиэ к. Өрөмүөн биригээдэ систиэмэтинэн ыытыллар. АВН КХАТО
Оччолорго хаартыска систиэмэтэ этэ. ВВМ
3. Уопсастыба олоҕун тутула. ☉ Общественный строй, форма общественного устройства. Социалистическай систиэмэ. Капиталистическай систиэмэ
4. Туох эмэ үгүһү бэйэ-бэйэлэрин кытта сааһылаан оннуларын булларыы утума. ☉ Определённый порядок в расположении чего-л., классификация, система. Кэллиэксийэ систиэмэтэ
□ Олус баай бибилэтиэкэ эбит, ол эрээри кини бэрээдэктэнэн ууруллубут систиэмэтин мин кыайан билбэтим. Э. Войнич (тылб.)
5. кэпс. Эми таммаҕынан түһэрэр тэрил. ☉ Капельница
[Быраас] хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
Уҥа илиибэр систиэмэ турара. Сырдык таммахтар …… ньолбуһах таас өстүөкүлэ иһиттэн биир тэҥник таммалыы тураллара. В. Иванов