көр кыраҕый
Чыркымай бу дьонтон барыллыатааҕар өссө ордук кыраҕыдыйда. «ХС»

кыһан диэнтэн атаах. Кырасыабай Даарыйаҕа Кыһанаахтаан тиийэммин Кылыыҥкайа бэрдиттэн Кыраҕыйан хаалбытым. Саха нар. ыр. II

саҥа алл., фольк. «Олус куттанным, салынным!» — диэн ис хоһоонноох саҥа аллайыы. ☉ Междометие, выражающее ужас, страх
Арах-ара-а-ах! Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ бу Куһаҕан буомнарым Бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ойуун:] Оо,-оо,-оо! Кыраҕыйа-чаҕыйыкы эминэ-туомуй! Туман дьоно тумаҥҥа туойтараарыҥытый, Күдэн дьоно күдэҥҥэ этитээригитий! Р. Кулаковскай

кынтаҕар диэнтэн атаах.-аччат. Кыра Сүөдэр оҕото Кынтаҕаркаан уҥуохтаах Кырасыабай Даарыйаҕа Кыһанаахтаан тиийэммин Кылыыҥкайа бэрдиттэн Кыраҕыйан хаалбытым. Саха нар. ыр. II
Кынтаҕаркаан быһыылаах, Кылбаҕар хотойдоох Кырасыабай көтөрүм — Кыталыгым оҕото. С. Данилов
Кини кынтаҕаркаан төбөтүн кыҥначчы соҕус туттан, устар курдук долгулдьуйан уулусса устун хааман истэ. «ББ»

кыраҕый диэнтэн дьаһ
туһ. Миэхэ кэллэҕинэ, мин кинини кыраҕытыам этэ. ПЭК СЯЯ
♦ Кыыһырбыккын кыраҕыт, уордайбыккын уҕарыт фольк. — кыыһырбыт бухатыыртан көрдөһөр, алы гынар олук сорҕото. ☉ Уйми свой гнев, остынь (обращение к рассерженному богатырю — часть эпической формулы)
Кыыһырбыккын кыраҕыт, уордайбыккын уҕарыт, абарбыккын аралдьыт, тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур

туохт. Кимтэн, туохтан эрэ кыратык салла санаа. ☉ Слегка робеть перед кем-чем-л., побаиваться кого-чего-л.
Чачыгыр Таас ойуун ол аайы [Улуу Кудаҥса Улуутуйар Улуу тойону кытта уруурҕаһыннар диэн ыҕарыйбытыгар] дьулахачыйан этэ салаһан барда, куйахата күүрэн дырдырҕаччы кэйиэлээтэ. П. Ойуунускай
Нууччалар кэлэн олохтообут суостаах сууттарыттан-сокуоннарыттан кыраҕыйан, Сыыкыралары баран судургу кырган кэбиһиэх киһи дьулахачыйан, атыннык куйматан толкуйдаан барда. Р. Кулаковскай
Уол [өтөҕү көрөн] дьулахачыйа быһыытыйбыта да, Бөтөһүн холку көрүҥэ хорсун санаалаабыта, ытын батыһан испитэ. «ХС»

I
туохт. Ордук кыраҕы, сытыы буол (харах туһунан). ☉ Быть, становиться более зорким, острым и наблюдательным (о глазах)
Ыллам-ыччат дьоннорум, Ыһыы-битии оҕолорум, Кулгаахтаргыт чуордуйдун, Хараххыт кыраҕытыйдын, Эккит-хааҥҥыт чэрдийдин! ҮӨЫ
Кини тыаларынан уонна хонууларынан, хараҕа наһаа кыраҕытыйан, кулгааҕа олус чуордуйан мас-от элэҥнииригэр, күүгүҥҥэ, тыаскаууска угуйтаран баран испитэ. Г. Николаева (тылб.)
II
көр кыраҕый
Кини ыраахтааҕы тронун салҕалатар, өрөбөлүүссүйэ уотун күөдьүтэр көрдүгэн Тандаҕа да тахсыа диэн салларга, кыраҕытыйарга тиийбит. С. Васильев

саҥа алл. Туохтан эрэ сөҕүүнү, соһуйууну, дьиктиргээһини, кыйаханыыны, манньыйыыны, күүстээх иэйиини көрдөрөр (киэҥник нор. айыннь., фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее волнение, удивление, восхищение, раздражение и другие эмоции и чувства (обычно встречается в фольк.)
Ар-дьаалы! Аарт-татай! Алаатыгар эминэ туомуй! Алдьархайдаах аллараа дойдуттан, Үлүгэрдээх үс күлэр ньүкэнтэн Үтүө ааккытыгар, Үрдүк сураххытыгар Үөлэскит үүтун өҥөйбүтүм Үһүс сыла туолла эбээт. П. Ойуунускай
Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур. [Ойуун] көрүү көрөр: «Оо-оо-оо! Кыраҕыйа чаҕыйык эминэ туомуй! Туман дьоно тумаҥҥа туойтараарыҥҥытый, күдэн дьоно күдэҥҥэ этитээригитий…» Р. Кулаковскай
ср. кирг. эминэ ‘что’

I
туохт. Киһи этэрин истибэт, киһи тылыгар киириммэт майгылаах буол. ☉ Упрямиться
[Алааппыйа:] Бу манан эмиэ иҥэрэн кэбиспит. Дьэ үчүгэй сордоох доҕор! Соруйан өсөһөн дьаабылыыра буолуо. А. Софронов
Өһөстөрбүн даҕаны, соҕотоҕун хаалан баран, кырдьыга, улаханнык кыраҕыйбытым. Далан
♦ Өһөс да чирэс — хайаан даҕаны. ☉ Непременно, несмотря ни на что, чего бы это ни стоило, во что бы то ни стало (букв. упорствовать и упираться)
Өһөс да чирэс, мантан антах мин анаан эйигинэн дьарыктаныам. Софр. Данилов
ср. алт., кирг. өчөш ‘злобствовать, сердиться’
II
1. даҕ. Киһи этэрин истибэт, ылыммат, киһи тылыгар киириммэт. ☉ Упрямый
Кини санаатыгар тамыйахпыт өһөс, ынахпыт тэбиик эҥин үһүлэр. Н. Неустроев
Өрүү ымманыйа ордук саныам Албын тылы биирдэ да эппэтэх, Эрэйгэ иннин биирдэ да биэрбэтэх, Өлүүтүгэр өлөн да баран өлбөтөх, Өҕүллүбэт өһөс киһини. С. Данилов
2. аат суолт. Өһөс быһыы-майгы, киһи тылыгар киириммэт, киһи тылын ылыммат быһыы-майгы. ☉ Упрямство
[Маайа:] Сорох ардыгар өһөспөр араас айыыны оҥостуохпун саныыбын, син биир балыйалларын курдук балыйыа этилэр. А. Софронов
Аны дьукаах булуммакка, Адьас собус-соҕотоҕун, Өсөһүгэр, ыал буолан, Өтөҕүгэр олорбута. Күннүк Уурастыырап
«Ити! – Ларьяна күллэ. Мин эппитим кэллэ дии: Эн биһикки иккиэн улуу өһөстөрбүт». Р. Баҕатаайыскай
♦ Өһөс хаанын киллэрбит (хааннаммыт) — наахара хаанын киллэрбит диэн курдук (көр наахара)
Тогойкин булгуччу аккаастанар, бэйэтин хаатыҥкаларын көрдүүр санаанан, өһөс хаанын киллэринэн олордо. Амма Аччыгыйа
ср. алт. өчөш ‘зловредный’, хак. өчес ‘упрямство, упрямый’

1. аат.
2. Үрэх, өрүс биэрэктэрэ улаханнык кыарыыр, хапчааннанар сирэ, эрэйинэн ааһыллар хайа хапчаанын ыллыга. ☉ Труднопроходимое ущелье; тропинка в горном ущелье
   Айан суолугар кэтэһэ барбыт бандьыыт саллааттара үрэх сир буомугар тары сиэбит ыттыы титирэһэ олорбуттар. Амма Аччыгыйа
3. Ханнык эмэ хайааһын оҥоһулларын, буоларын бытаардар, тохтотор мэһэй, моһол, харгыс. ☉ Препятствие, преграда, помеха
   Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар; буомнары үлтү хаамар. Т. Сметанин
   Дорҕоонноох ырыатынан силлиэрэн, тыраахтар хонууга сир тиэрэр. Эдэр киһи Ыраах кыыһын ахтар. Таптыыр буол да, мэһэй, Буомнар суохтар. С. Тимофеев
   Киһи буомурбут кэмигэр Киһиргээн киэбирэн күлбүтүҥ Дуораана сүтүөҕүн иннигэр Ол буому эн бэйэҥ көрсүөҕүҥ. Айталын
4. Ыарыы ордук күүһүрэр, бэргиир кэмэ. ☉ Критический момент, пик (напр., болезни)
   Били ааттаах Степановкыт үтүө соҕус. Аны буомуттан ааһан, эрэл улаатта. Н. Лугинов
5. Туох эрэ буоларын битэ, билгэтэ, бэлиэтэ. ☉ Примета, предзнаменование, предвестие чего-л.
   Арах-ара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ куһаҕан буомнарым бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт.
7. Сылдьарга эрэйдээх, мэһэйдэрдээх; кыбычыын. ☉ Трудный, труднопроходимый; тесный, узкий
   Үрэх көҥүстээх өттүлэригэр сөптөөх буом сирдэри булаттаан, кыракый быстах быһыттары оҥортоон, аһартыахха наада. В. Яковлев
   Үллүк мууһун Өрө сүүрэн тураары Өрүс үс төгүл өҕүрүйдэ, Буом мууһун Булгу тэбэн бараары Бурбур тыынна. Т. Сметанин
   Туустаах үрдэ буом аартык Тумулугар бандьыыттар: «Ким да буоллун тутуҥ!» — диэн Киксэн, саһан сыппыттар. И. Петров
8. Олус элбэх, олус дэлэгэй, муҥура суох, хаарчаҕа суох элбэх (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Весьма обильный, бесконечно, неограниченно многочисленный (в отриц. предложениях)
   Буутунан ботуруон, саа сэбэ, Буома суох өйүө... Дьэ, үлүгэр! Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ тэнигир, килэгир күөлүгэр. Кутаа т. Саахымат ойуу Сатала суох тардыллан, Оһуор ойуу Буома суох охсуллан, Уйгу-быйаҥ Олус чиэрэс оргуйда. С. Зверев
   тюрк.-монг. бом, боом
   ◊ Буом кэм (дьахтар буом кэмэ, дьахтар буома) — дьахтар төрүүр сааһын ааһар кэмэ. ☉ Климактерий (климакс). Буом кэмигэр сылдьар дьахтар. Буом оһоҕос — синньигэс оһоҕос, аһыы оһоҕос. ☉ Тонкие кишки
   [Дьахтар киэлитин иһигэр] Уулаах улдьаа баһын саҕа Уоллаах-кыыс оҕо Куттаах сүрдэрэ Кутуллубут курдук Буом оһоҕоһун төрдүгэр Булдьугуруу тэппитинэн бардылар. П. Ойуунускай