сов., однокр. харк гын, кырк гьш, тыс гын.

даҕ. Кэрдиргээн тыаһыыр, «кэрк-кырк» гынар тыастаах. ☉ Хрустящий
Кэрэ сылгы саала Кэрдиргэс аһылыктаах этим. Саха нар. той. IV
Кэрэ сылгым кэрдиргэс саалынан, Саамал кымыһынан Санааларын көннөрдүлэр. Н. Степанов

арыт. тыас туохт. Кэрдиргэс тыастаах буол, «кэрк-кырк» гынан тыаһаа. ☉ Хрустеть, похрустывать
Мин туойуом этэ: Молотуок тыаһа лобургуурун, Эрбии тыаһа кэрдиргиирин. А. Софронов
Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ, кэрдиргээтэ. Э. Соколов

туохт. «Кэрк-кырк» гынар тыастаахтык ыстаа, кэбин, тугу эрэ сиэн кэбий. ☉ Жевать, есть что-л. с хрустом
Торбостор кэбинэн кэрдиргэтэллэрэ иһиллэр. Суорун Омоллоон
Күүдээх кэбийбитин курдук син Кэбийэн кэрдиргэтэр, Уурбут аһын үксүн Бэйэтэ мээтиргэтэр. И. Эртюков
Табалар күөхтүҥү-хара лабыктаны кэбийэн кэрдиргэппитинэн бардылар. В. Протодьяконов

туохт.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быс, сарбый, кырый (хол., оту, баттаҕы). ☉ Резать, стричь, косить (напр., волосы, траву)
«Старовердар» …… бытыктарын кыргыбыттар, баттахтарын төгүрүччү быстараллар. Н. Якутскай
Күөх кэнчээри үүнэн тахсыбыт. Ону туран кырган ыллылар. Онтукалара сотору иккиһин кэнчээрилээбитэ. И. Данилов
Учуонайдар тэбиэн түүтүн кырган уопут оҥорбуттар. БК БК
Мин бириэйдииргэ, баттах кыргар идэҕэ үөрэнним. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
2. көсп. Өлөр-өһөр, суох оҥор, кыдый. ☉ Перебить, истребить, убить, уничтожить
Серкин кэтэҕин тарбанар. Күнүһүн олорбокко, түүнүн утуйбакка иитэр-аһатар сүөһүлэрин кырган кэбиһэрэ иэдээнэ бэрт. Н. Якутскай
Бу үйэ саҥатыгар наһаа кырганнар, киис төрүт эстэ сыспыта. ББЕ З
[Бандьыыттар] дьону тыыннаахтыы көмөллөрүн, оҕолору кыргалларын, бэл, ыттары, куоскалары өлөртүүллэрин туһунан дьулаан сурах тарҕанна. Л. Пантелеев (тылб.)
ср. тюрк. кырк, кырх ‘стричь, брить, резать’

I
туохт.
1. Кыптыыйынан быс. ☉ Резать, кроить что-л. ножницами
Дьахталлар ичигэс таҥаһы тигээрилэр сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириитин кырыйаллар. Н. Якутскай
Ким бу курдук, хас сэбирдэҕи барытын биир быһыылаах гына кырыйан, киэпкэ баттаан оҥоортой? Суорун Омоллоон
Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйар тыаһа чылыгыраан иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ сарбый, быһыы-таһаа биэрэн быс (хол., баттаҕы, тыҥыраҕы, үүнээйини). ☉ Стричь, подстригать (напр., волосы, ногти, кусты)
Лэрилэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
Суоппуйа өрүүлээх баттаҕын аҥаарын, сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Тугу эмэ икки аҥыы хайытардыы инниҥ диэки түс, сыт (хол., ууну, хаары). ☉ Рассекать что-л. (напр., воду), двигаясь вперед
Аллаах оҥочо биллэрдик иэҕэс гына-гына, улам түргэтээн, уу кырсын икки аҥы тэлэ кырыйда. В. Яковлев
Онно, кубалыыр долгун баалларын, Тыы курдук Тылбыҥныы тэлээрэн, Хопто-доҕорбут кыната кырыйар. В. Чиряев
Уу дьикти кылбаархай урсунун мэник тыал кырыйда. Н. Босиков
4. көсп., поэт. Туох эмэ аттынан эбэтэр устунан кэрийэ көт, бар, туох эмэ иэнин кэрийэ, батыһа көт, бар. ☉ Лететь, парить над чем-л.; идти, тянуться вдоль по периметру чего-л.
Тэһииргээбиттии үөр туллук Хаар көҕүрүмтүйэр иэнин кырыйар. Н. Босиков
Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
◊ Кырыйа көт (хаам, сүүр) — тугу эмэ кэрийэ хаам, сүүр, көт. ☉ Двигаться (напр., идти, бежать, лететь) вдоль, по краю чего-л.
Күн олус уһаабыта, саһар икки саспат икки ардынан саҕаҕы кырыйа көппүтэ. Далан
Уҥа диэки түннүктэри кырыйа хаамта. Н. Заболоцкай
Кылбаара устан Кыталык кэллэ, Кыҥкыныы ыллаан Кырыйа көттө. М. Доҕордуурап
Уу кырыйа — кыл имэрийэ диэн курдук. — Былааҥҥыт туолуута хайдаҕый? — Эбэһээтэлистибэлиин уу кырыйа — диэхтэрэ. «Кыым»
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан уу кырыйа хаһыллыбыттар. «ЭК»
ср. тюрк. кырк, кыр ‘стричь, скоблить, скрести’
II
туохт.
1. Уһуннук олох олорон, эт-хаан өттүнэн мөлтөө-ахсаа, сааһыр, кырдьаҕас буол. ☉ Состариться, становиться старым
[Сэмэн] Бу да кырыйдарбын, биир кыыс оҕону иннин ылыам дии саныыбын. А. Софронов
2. Баар буолбутуҥ, туһаныллыбытыҥ ырааппыт буолан эргэр, хаарбахсый. ☉ Становиться ветхим, обветшать
Хатыҥ тэллэйэ кырыйдаҕына, Хаахыныыкыыкыныы оонньуур. Е. Васильев
3. Былыргыта бэрдиттэн аныгы кэмҥэ сөп түбэспэт, туттуллубат буол. ☉ Устареть, выйти из употребления (о чем-л.)
Норуот тапталлаах ырыаһыта ыллаабыт, ыллыыр ырыата мэлдьи норуотун кытта! Таптал сөҕүрүйбэт, ырыа кырдьыбат! «Кыым»
♦ Кырдьан баран кылыыһыт буол — сааһыран баран эдэр киһилии быһыылан. ☉ Будучи уже немолодым, вести себя как молодой человек; вести себя не по возрасту легкомысленно
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Киһиҥ, эр бэрдэ, өссө оҕо оҥоруох санаалаах. Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы. П. Ойуунускай. Кырдьан баран кыраһыт буолбут түөлбэ. — урут хаһан да ылсан көрбөтөх дьыалатынан, идэтинэн дьарыктанан эрэр киһи. ☉ Человек, который принимается за незнакомое дело (букв. состарившись, стал мелким воришкой). Бадаҕа, кырдьан баран кыраһыт буолбут диэбиккэ дылы
◊ Кырдьар саас — киһи ситии-хотуу сааһын кэнниттэн кэлэр сааһа, эт-хаан өттүнэн кэхтэр кэмэ. ☉ Старость, старческий, пожилой возраст
Кырдьар саас киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Киһи кырдьар сааһыгар Ийэ киин буора тардар. С. Данилов
Өлөр үйэбитигэр, кырдьар сааспытыгыр хайдах-хайдах олоххо тиксэн иһэр буоллубут. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. кары ‘стареть’