харк гын = звукоподр. однокр. резко хрустнуть, треснуть (напр. о раздавленной сухой берёсте, ветке, кости).

хоочугур гын = однокр. скрипнуть, хрустнуть; туйах тыаһа хоочугур гынна снег скрипнул под копытами.

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ таарыллан, охсуллан «хачыр» диэн тыаһаан ыл. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Семён Ильич, тугу да саҥарбакка, үөмэр курдук туттан хайыһарыгар тиийдэ уонна хачыр гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Ойуурга абырҕал хачыр гыммыта. Н. Габышев

биирдэм тыас туохт. «Хачыгыр-хачыгыр» гынар курдук хатыланар тыаһы таһаар. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Оҕонньор …… чааскытын түҥнэрэн хачыгыр гына антах анньар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ өһүөтэ сааллан хачыгыр гынна. Болот Боотур
Оҥочобут тыынар тыыннаах курдук, аҕыйах бириэмэҕэ утарыласпахтаан көрдө, өрө дьигиһийэ турда, онтон хачыгыр гынаат, эмискэ хайа ыстанна. В. Арсеньев (тылб.)

биирдэм тыас туохт. Алдьанан үлтү барар кылгас тыаһы таһаар (кытаанах эттик туһунан этэргэ). ☉ Хрустнуть
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Көрдөххүнэ балыгыҥ бүүс-бүтүн мөлбөйө сытар. Ылаары гыммытыҥ, иһэ көҥдөй, хар гына түһэр. [Туундара кутуйаҕа] көтөрү эмиэ көҥдөйдүү сиир. И. Федосеев
Уҥуох тостор тыаһа хар гынна. Били сордоох бэрт кэбэҕэстик уҥан тойтос гынан хаалла. У. Ойуур
♦ Хар гын — өл, өлөн хаал (үксүгэр кырдьаҕас, ыарыһах киһини этэргэ). ☉ Скончаться, умереть (обычно о пожилом больном человеке)
Бүгүн-сарсын хар гына түһэн өлөөрү сылдьар киһи, мин сокуоннай сааһын сиппит киһини хайаан үөрэтиэмий. А. Софронов. Сүллүкү Ойуун субу хар гыныах курдук көхсүн иһэ бүтүннүүтэ күрдүргүү-хардыргыы сытта. Болот Боотур
Сотору хар гынан да хааллахпына көҥүлүм. Кырдьаҕас киһи — хоноһо кэриэтэ, бүгүн баар, сарсын суох. В. Иванов
ср. монг. хар ‘хрустнуть’

1. тыаһы үт. туохт. «Харк» диэн биирдэм тыаһы таһаар (хол., хаппыт туоһу үктүүргэ). ☉ Произвести негромкий, короткий треск, хруст, треснуть, хрустнуть, хрупнуть (напр., о звуке раздавленной сухой берёсты)
   [Кулун Куллустуур] Хата мүһэлэрин силиитин харк гына обортолоон ылбыта. ТТИГ КХКК
   Тайах мас кини [Болот] даллаҕар кулгааҕын сиирэ-халты солоон, санныгар кэлэн сырбатта уонна икки аҥыы харк гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. туохт., кэпс. Эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Внезапно умереть
   Кырдьаҕас киһи үлэлии сылдьан биирдэ харк гынан хаалыам буоллаҕа. И. Сосин
   Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут. Бып-быыкаайык, хапхатыҥыр. Хайдах эрэ субу харк гынан хаалыах курдук. С. Федотов
   «Хайа, мин хаһан эрэ харк гыннахпына хайдах соҕотоҕун бу ураһаҕын иччилээн хаалыаҥый, — диэбитэ аҕата. «Чолбон»