ж. баттах маҥана, кырымах; # дожить до седин баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий.

ж. I. маҥан баттах, кыырыктыйыы; волосы с проседью кыырыктыйбыт баттах; 2. (в мехе) кырымах; мехе проседью кырымахтаах түүлээх.

туохт. Буулур өҥнөөх буол; маҥхай, кырымахтан (баттах туһунан). ☉ Стать белесым; начинать седеть (о волосах)
Кэлтэччи тарааммыт буурулсуйан эрэр баттахтаах, ыраас хааннаах, саас ортолоох киһи киирэн кэллэ. Айталын

көр кырымах
Кылыс тыалгынан кыладыйа, Кырамах хааргынан кыскыйа Кыыдаанныра абараҕын, Кыйахана сытаҕын? Күннүк Уурастыырап
Кырыыстаах Кыскыйа хаан аартык Кырамах хаар тыыннаах, Кыыдааннаах сата тылларын Кынаттарынан быһыта кырбаатылар. Күннүк Уурастыырап
[Саһыл:] Долгуннурар түүлэрбит Толбонноро тубустун, Кылааннардаах уорҕабыт Кырамаҕа хойуннун! Н. Ефремов

туохт., поэт. Дьиэнэнуотунан хааччый, дьиэлээ. ☉ Обеспечить, наделить жильём
[Саха Саарын тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҕан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай

прил. 1. үрүҥ көмүс; серебряный портсигар үрүҥ көмүс портси гар; 2. (блестяще белый) үрүҥ көмүс дьүһүннээх, чаҕылыҥнас; серебряный йней чаҕылыҥнас кырыа; серебряная седина үрүҥ көмүс дьүһүннээх кырымах; 3. перен. лыҥкынас, хатан; серебряный звон лыҥкынас тыас; # серебряная свадьба үрүҥ көмүс сыбаайба (эройох буолан сүүрбэ биэс сыл олорбуту бэлиэтээһин).

I
аат., зоол. Хара дьүһүннээх, төбөтүгэр кыһыллаах, мас үөнүн тоҥсуйан аһыыр көтөр (тоҥсоҕойдооҕор улахан). ☉ Черный дятел, желна
Өйдөөн көөртүм — кыһыл халпаахтаах хара киргил баҕайы эбит. Суорун Омоллоон
Арай ханна эрэ хара киргил тумсун торулатар. Күндэ. Эриэн тоҥсоҕой, кыһыл төбөлөөх киргил суолбутугар үгүстүк көрсөллөрө. Суол т.
ср. осм. кыркавул, казах. кырҕаул ‘фазан’
II
аат.
1. Баттах маҥан дьураата; кыырытыйыы. ☉ Проседь (в волосах)
Оҕонньор баттаҕын киргилэ көстө улаатан иһэр. АаНА СТОТ
2. Кырымах. ☉ Мех с проседью. [Кыыс] киис кыыл кэтэҕин киргилэ истээх буобура намыыскатын устан кэбиспит. Саха фольк.
ср. тюрк. киркил ‘с серой шерстью’, др.-тюрк. үрүҥ хырҕыл ‘седой’, осм. кырҕыл ‘сероватый, седеющий’
III
аат., түөлбэ., харыс т. Сүгэ. ☉ Топор. Суолга сүгэни харыстаан киргил дииллэрэ

аат.
1. Туохха эмэ олорбут сиик тымныыга тоҥон хаар буолбута. ☉ Иней
Кыламаныҥ кырыа буолбут. Атыҥ кырыатын илбий. Кырыаны кырыатаа.  [Уйбаан] Хаарга, суол-суол кытыытыгар, Дьиэҕэ түннүк кырыатыгар Сурук суруйан дьэрэлитэр. Дьуон Дьаҥылы
Тымныыттан дьиэбит иһэ бүтүннүү кырыа, чэҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Хаар, кыстык хаар (кыһын тас көстүүтэ, сүрүн бэлиэтэ). ☉ Снег (как основной признак зимы)
[Кыыһы] уол дьиэтигэр илдьэ барбыт. Кыһыны кырыатынан, сайыны самыырынан билэн, айаннаан истэхтэрэ. Саха фольк. Кыыдааны тоһуйан, кырыаны уулларан Кылбаарар сааскы кэм сандааран таҕыста. С. Васильев
3. көсп., кэпс. Кыстык хаар, киһи олоҕор биир сыл. ☉ Годовой цикл, год жизни (о возрасте)
Биэс уон биэс кырыаны аастаҕым! Ээй, мин дьолум ол сааспынааҕар быдан элбэх — улахан! А. Сыромятникова
4. көсп. Баттах маҥана, кырымах. ☉ Седина в волосах
Санньыардык саҥа дьылга Сиэркилэҕэ көрүнүмэ, бэлиэр кырдьыы кырыата Биллибитин сөҕүмэ. С. Спиридонова
Үөрүү, хомолто даҕаны аргыстаах үтүмэн сыллар Маарыйа эмээхсин баттаҕар ирбэт кырыаларын сотон ааспыттар. ВМП УСС
♦ Күн кырыата киһи кэпс. — мөлтөх доруобуйалаах, бэрт намчы. ☉ Слабый здоровьем, хилый
Кийиитэ сылаабайа, барахсан күн кырыата киһи эбит. В. Иванов
◊ Кырыа илбинэр — киһи окумалын баһа. ☉ Наружная часть плечевого сустава
Байбал, Тыый… туох муодатай, кырыа илбинэрим тартаҕа үһү. — Ээ, оттон ардаҕы тыалы биттэнэ олорор инигин. А. Софронов. Кырыа хаар — көпсөркөй хаар, кыырпах хаар. ☉ Рыхлый снег, снежная пороша
Кырыа хаар кыраһалаах Кыһын ийэ хотун Кыһарыйан кэлбитэ. Саха нар. ыр. II
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп
Кыһын обургу кырыа хаарынан үллүктэнэн, кыскыйар тыалынан уһуутаан, кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
△ Кыстык хаар. ☉ Снег-зимник, снег на всю зиму
Күтүр дьылбыт көлбөрүйдэ, Кырыа хаарбыт Кылыгыр уу буолан, Кылбайа сүүрдэ. Саха нар. ыр. II
Кырыа хаар уулунна, Кыдьымах уһунна, Кырыа тыа, Сибэкки дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
[Бээрийэ] кыһын кырыа хаары бүрүнэн төйө тоҥор. Эрилик Эристиин
тюрк. кырау

аат.
1. Кыһынын маҥан кыырпаҕынан түһэр кырыатыҥы сөҥүү, ол сөҥүү сири бүрүйбүтэ. ☉ Атмосферные осадки в виде белых хлопьев зимой, снег, а также сплошная масса этих осадков, покрывающая землю
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах», — диэтэ Өндүрэй бэркэ түспэтийэн олорон. В. Протодьяконов
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Киһи-сүөһү сааһа (олорон ааспыт кыһынын ахсаанынан ааҕыы). ☉ Возраст (якуты раньше возраст исчисляли по зимам, ассоциируя её со снегом: столько-то снегов)
Ньукулай оҕонньор быйыл аҕыс уон бэһис хаарын туолан, кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары, кытылга турар тыытыгар киирдэ. Күндэ
Оҕонньор быйыл сэттэ уон иккис хаарыгар үктэннэ. С. Никифоров
Ыстапаан быйыл аҕыс уон иккис хаара, эмээхсинэ киниттэн түөрт сыл балыс. МДН КК
Бургунас (тиҥэһэ) диэн үһүс хаарыгар үктэммит сүөһү. ГНИ СҮөТ
△ Сыл (күнүдьылы кыһынынан ааҕыыга). ☉ Год (при исчислении времени по зимам)
Настя манна киирэн бултуур буолбута син өр буолла, быйыл үһүс хаара. Н. Якутскай
Бу этэрбэһи үһүс хаарын кэтэрим да, хата, алдьаныах быһыыта суоҕа. В. Иванов
Биэс хаар анараа өттүгэр эбитэ буоллар, кэлин өттө кэтинчэ да буолуоҕун толкуйдуу барыа суох этэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дьаакып:] Мин сииккэ сиэллим, хаарга хаамтым, дьиэбиттэн үүрүллэбин, туох баарбын барытын ыларга суруйдулар. А. Софронов
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
<Сыа> хаары бааһырдан сырыт — буору бааһырт (бааһырда сырыт) диэн курдук (көр буор). Ээ, оҕонньор барахсан хаары эрэ бааһырдан сылдьаахтыыр. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө) хаара сабар көр сап I. Ол хаарыан кэмнэри үгүс күн-дьыл хаара саптаҕа. «Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу көр уу I. Ээ, ол киһи «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, кини тылыгар соччо эрэнимэ. Күрүлгэн. Хаар баттыыр кэпс. — киһи кырдьан, күүһэ-уоҕа мөлтүүр, бодоорор. ☉ соотв. годы берут своё
Оҕонньор төһө да хаар баттаан ыраах булка, айаҥҥа сылдьара уурайдар, билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит киһи. В. Протодьяконов
Күүс-уох мөлтөөн, дьиэтигэр олорбута хаһыс да кыһына буолла, хаар да баттаатаҕа. В. Иванов
Хаар баттаан мин кэлиинибарыыны кыайбат, сылайар-ахсыыр буолан иһэбин. ВВ ЫСЫ. Хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык — кырдьыгынан сылдьыбат, сымыйалыыр, албынныыр идэлээх киһи. ☉ Лгун, лжец, обманщик
Ээ, ити киһи тылын итэҕэйимэ, кини арай хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык. Хаардыы хаамп көр хаамп. Өстөөхтөр төһө да өмүтүннэрэн саба түспүттэрин иһин, сэбилэниилээх дьону ити курдук хаардыы хаамаллара биллибэт этэ. Г. Угаров
Бандьыыттар кэрээннэриттэн тахсыбыттар, ыаллыы нэһилиэккэ киирэн хаардыы хааман тахсыбыт сурахтаахтара. Күрүлгэн
Бу сырыыга билэр билиэтэ түбэһэн, эксээмэҥҥэ хаардыы хааман тахсыбыта. «Чолбон». Хаар хайа буол — хаһан да кыайтарыа суох курдук буол (хол., киһи саллан мээнэҕэ ылсыбат дьыалатын этэргэ). ☉ Быть, казаться непреодолимой, неразрешимой проблемой (букв. снежной горой стать)
Сүрүн доҕор, хаар хайа буоллаҕай, оҥоруллуо буоллаҕа дии. Кустук. Хаары харбат — туохтан эрэ матар, туохха да тиксиһиннэримэ. ☉ Оставить ни с чем, с пустыми руками
Байанай диэн талаан баайа, хаары харбатан, иэс баайан, хоодуоттары эрэ дьоллуур. Н. Рыкунов. Хаары ытыс (ытыһан хаал) — туга да суох хаал, туохтан эрэ мат. ☉ Остаться ни с чем, с пустыми руками
«Аргыылап оҕонньор нуучча күтүөттэнэбин диэн, хаары ытыспыт», — дии-дии алларастаабаттар дуо? Софр. Данилов
Хоту киирэн алта төгүрүк сыл устата чээччэйдэ да, хаары ытыһан хаалла. В. Протодьяконов
Оннооҕор биир түүн хаартылааҥҥын, хаары ытыһан хаалар үһүгүн дии, дьэ, саат-суут диэтэҕиҥ! ИН ХБ. Элбэх хаар уулунна — элбэх күндьыл, сыл-хонук ааста. ☉ соотв. много воды утекло
«Оо, ол кэмтэн бэттэх элбэх хаар уулуннаҕа», — оҕонньор өрө тыынна. «Чолбон»
◊ Көбүөрүнньүк хаар — күл курдук көпсөркөй тэлгэнэ сытар хаар. ☉ Мягкий, пушистый, как пепел, снег, лёгший на землю
Оҕолор саҥа түспүт көбүөрүнньүк хаарга төкүнүһэ оонньоотулар. Көмнөх хаар көр көмнөх. Көмнөх хаарын көтөҕөн, Кырыа мууһун кыбынан Кэтэһиилээх ыалдьыппыт Кэллэ тымныы кыһыммыт. П. Тобуруокап
Үчүгэй хотугу күһүн Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс. Көмнүө хаар — сыарҕа бастаан сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар. ☉ Первый санный снег
Көмнүө хаарга сыарҕа суола ырылыйан көстөр. «Чолбон»
Көмүк кыраһа <хаар> көр кыраһа. Тыал биллэ күүһүрдэ, Тымныынан аҥылыйда, Көһөр көй былыттан Көмүк кыраһа хаар түстэ. Күннүк Уурастыырап
Көмүрүө хаар көр көмүрүө. Көмүрүө хаар күөнүттэн Күөх оппут көһүннэ. Эллэй
Көмүрүө хаар уута элбэх, ыраас буолар диэн үөһээ өттүн сыа хаарын тарыйан баран, көмүрүөтүн баһан ылаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
Итии чоҕу сыа хаарынан буолбакка, көмүрүө хаарынан ыһан умуруоруллар. МАП ЧУу. Көп хаар — туох эмэ (хол., лабаа) үрдүгэр үллэччи олорон хаалбыт көпсөркөй түү курдук хаар. ☉ Рыхлый пушистый снег, копной лежащий на чём-л. (напр., на ветвях)
Кыһын арыт мас лабаата түү курдук көп хаарынан, кырыанан бүрүллэр. «ХС». Куобах түүтэ хаар — куобах ньаарсын түүтүнүү оргууй намылыйан түһэр кыырпах хаар. ☉ Снег, падающий мелкими мягкими хлопьями
Наллаан түһэр куобах түүтэ хаар сыыйа сири-дойдуну бүрүйдэ. «ХС». Күрдьүк хаар — күрдьүллэн мунньуллубут хаар. ☉ Снег, сгребённый в кучу, сугроб
Уол атырдьаҕын күрдьүк хаарга батары аста. И. Никифоров. Кыйыр хаар — хаамтахха хаачыргыыр чигдитийбит хаар. ☉ Утоптанный скрипучий снег
Түүҥҥү халлаан аннынан Кыйыр хаары сэлэлэтэн Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан
Кыраһа хаар — кыраһа диэн курдук. Бөлүүҥҥү кыраһа хаарынан төһө эрэ кырынаас сырыста? П. Тобуруокап
Кыраһа хаар түстэр түһэн, Кыһын буолан испитэ. Күннүк Уурастыырап
Кыраһа хаар кырсыгар Кылбайар кустук оонньуур. К. Туйаарыскай. Кырса хаар — бөдөҥ-бөдөҥ көмнөҕүнэн өлгөмнүк, үллэччи түһэр халыҥ хаар. ☉ Снег, падающий большими хлопьями, толстым слоем покрывающий землю
Таптыыбын самаан күөх сайыны, Кылбаарар кырса хаар кыһыны. С. Тарасов
Кырса хаар сир үрдүн Үллүктүү бүрүйдэ. Баал Хабырыыс
Кырыа хаар көр кырыа. Кырбас эт талбалаах, Кырыа хаар тыыннаах, Кыһалҕа, кыыбаҕа кымньыылаах Кыыдааннаах кыһын хотуну Кыйдаан ыыттаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир үрдүн Кыымнаах кырыа хаарынан Уолуйбакка үллүйэрэ. П. Тобуруокап
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп. Кырымах хаар — кырымах
1.
1 диэн курдук. Кылыс тыалгынан кыладыйа, Кырымах хааргынан кыскыйа, Кыыдааннана абараҕыан?! Күннүк Уурастыырап
Күн көмүс кустугу бырахта Кылбайар кырымах хаарга. Баал Хабырыыс
Туһахтарбын көрөөрү оҕуһу тохтотон, кырымах хаар устун ол диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
Кыстык хаар көр кыс- тык I. Сотору соҕус кыстык хаар түспүтэ. Н. Якутскай
Аны саас кыстык хаар анныттан Араҕас ньургуһун анньыыта Бурдукпут ыһыыта буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
Тоҥоттуу барбыт кыстык хаарга Халыйар хайыһар суолун хаалларбат. С. Данилов
Кыс хаар көр кыс II. Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Кыыс уулуссанан истэ, Кыс хаары тобугунан кэстэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаар Түһэр аргыый намылыйа. Дьуон Дьаҥылы
Кыс хаар ортото көр кыс II. Оннооҕор биирдии дьукаах тапсан олорбокко, кыс хаар ортото көсүһэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Биһигини кыс хаар ортото таһырдьа быраҕаталаары гыналлар. Н. Якутскай
Кыыһын ааҕы холдьоҕон Кыс хаар ортото дьиэттэн Кыйдаталыы сыспыта. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы хаар көр маҥнайгы. Маҥнайгы хаар түһэрин кытта, хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ
Маҥнайгы хаар түһэн, таһырдьа сып-сырдык. А. Фёдоров
Маҥнайгы хаарынан Булгунньахха соһуччу куораттан тойон тиийэн кэллэ. С. Курилов (тылб.). Ньуолах хаар — ньаарсын түү курдук сымнаҕас, оргууй намылыйан түһэр көмнөх хаар. ☉ Мягкий пушистый снег, плавно падающий большими хлопьями
Бөдөҥ ньуолах хаар сүрэҕэлдьээбиттии тэлээрэр. Күрүлгэн. Өксүөн хаар — ыкса күһүн түһэр тыаллаах-куустаах, самыыр былаастаах хаар, хаар-самыыр. ☉ Снег вперемежку с дождём поздней осенью, осеннее ненастье со снегом
Өксүөн хаарбыт түһүүтэ, Үлэ-хамнас бүтүүтэ, Артыал дьонун үөрүүтэ — Өлгөм үрдүк үүнүүтэ. Эллэй
Күһүн өксүөн хаарын саҕана суолга хаайтарыы бөҕө буолбута. Кустук. Саҥа хаар — саҥа түһэн сири маҥхаппыт хаар. ☉ Свежевыпавший снег, покрывший землю
Төрөөбүт дойдутун саҥа хаара хараҕар көстөн ааста. И. Гоголев
Таһырдьа тыал оһох буруотун балаҕан тэллэҕэр сабыта сынньа, саҥа хаары ытыйа оонньуур. М. Доҕордуурап
Саҥа хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.). Симиин хаар — саҥа түспүт ыраас сибиэһэй хаар. ☉ Чистый свежевыпавший снег
Симиин хаар устун оргууй хааман иһэбин, тулам уу чуумпу. «ХС». Сиҥэ хаара — сааскы ириэрии кэмигэр хаар уонна уу бииргэ холбоспута, уулаах хаар. ☉ Талый водянистый снег в период весенней оттепели, снег с водой
Айан дьоно сиҥэ хаарын өрүнэн чэйдээтилэр. Н. Габышев. Сис хаара — сис тыа быыһынааҕы саас хойутуу (аһаҕас сирдээҕэр хойут) ууллар халыҥ хаар. ☉ Глубокий снег в лесном массиве (тает позже, чем на равнине)
Тайах сис хаарыгар батарыта түһэтүһэ, сүүрэн быыралыы турда. Сойуо хаара көр сойуо I. Сойуо хаара түстэҕинэ, оччоҕо бултууллар. ВМС СТТТ
Доҕордуулар сойуо хаарын былдьаһа, олохтоохтук тэринэн бултуу барбыттара. «Чолбон». Сомунах хаар түөлбэ. — сири бүрүйбүт көпсөркөй хаар. ☉ Рыхлый снег, покрывающий землю
Сомунах хаарга тииҥ суолун көрдө. Сонор хаар көр сонор. Сонор хаар илдьирийэн Суорҕан курдук бысталанна. С. Васильев
Сыарҕа хаара көр сыарҕа. Айанньыт саас сыарҕа хаара алдьаммытын кэннэ, аттарын чыыбаайылаах куруҥҥа хааллартаан, дьиэтигэр ырандьүдьэйэн кэлэр. И. Гоголев
Охоноон күһүн сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ, кэһии бөҕөлөөх Эһэ Хайаҕа киирбитэ. Н. Якутскай
Сыа хаар көр сыа. Күн сардаҥата сыа хаарга чаҕылыйара. Н. Лугинов
Күһүҥҥү сыа хаар өрүһүспүт курдук түһэн үллүктүүр. М. Доҕордуурап
Биир сарсыарда күүтүүлээх сыа хаар барахсан сири-дойдуну саба түстэ. М. Попов. Сылбыйа хаара – сааскы ириэрии кэмигэр уутуйан сыстаҥнас буолбут, инчэҕэй хаар. ☉ Мокрый, вязкий снег в период весенней оттепели
Кэлиэхтээх дьонноро, суолу былдьаһа, сылбыйа хаар устун айаннаан испиттэрэ. И. Гоголев. Тоҥот хаара — саас күнүһүн хаар үрдэ ирэн баран, түүнүн тоҥмута, мууһурбута. ☉ Ледяная корка на поверхности снега, наст
Дойду сир туругуруоҕуттан ылата Тоҥот хаара Тоҕо силэйтэлээн Ох курдук уһууран ааста. Саха нар. ыр. Тобурах хаар — тобурах диэн курдук
Ыкса күһүн биирдэ тобурах хаар түспүтэ. Тоҥуу хаар көр тоҥуу III. Көстөкүүн тоҥон, сүүрэрхаамар икки ардынан тоҥуу хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Арай, тоҥуу хаар үрдүгэр кутаа уот умайан күлүбүрүү турар эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын олус чэпчэкитик ылаттаан, тоҥуу хаар устун атаралаан тамаһыйар. Н. Павлов. Тоҥ хаар — бөһүөнэх буолбатах, кытаата тоҥмут кыһыҥҥы хаар. ☉ Затвердевший от холода зимний снег
Көстөкүүн тоҥон, сүүрэр-хаамар икки ардынан тоҥ хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Сиҥэлээн, тоҥ хаар уу буолан, Таҥаспыт ньылбы сытыйда. С. Данилов
Үтүлүктээх илиитинэн тоҥ хаары хаһыста. А. Кривошапкин (тылб.). Туллук хаара — саас туллук кэлэрин саҕана бытархай кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Мелкий весенний снег, выпадающий в период прилёта пуночек
Халлаан былыттаах, таһырдьа туллук хаара түһэн эрэр. «Чолбон». Тураах хаара — саас тураахтар кэлэллэрин саҕана бөдөҥ кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Весенний снег, выпадающий большими хлопьями в период прилёта вороны
Аҕалара саас, тураах хаара түһүүтэ эргиллэн кэлбитэ. ССС. Түүмэх кыраһа <хаар> көр кыраһа. Түүмэх кыраһа хаар түһэн, сири-дойдуну маҥхатта. Үүт кыраһа <хаар> көр кыраһа. Таһырдьа үүт кыраһа хаар күнү быһа түспүтэ. Хаар алдьаныыта — саас хаар ууллан бүтүүтэ, суолга хаайтарыы буолар кэмэ. ☉ Период весенней распутицы как следствие таяния снега
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Хаар былыта — хаар түһэригэр халлааны саба бүрүйэр, лүҥкүрбүт намыһах былыт. ☉ Низкие тёмные облака, приносящие снег
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы, дьалкылдьыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Таас суорбалар, үрдүк хайалар тараҕай төбөлөрүн хаар былыттара тарыы тураллар. А. Сыромятникова
«Хаар былыта кэлээри гынна ээ, быһыыта, дьарҕам дэлби көптө», — диэтэ оҕонньор оргууй аҕай. «ХС». Хаардаах сылгы түөлбэ. — биир сааһыттан үөһэ субан сылгы. ☉ Конский молодняк старше одного года
Дьонноро икки сүүс биэс уон хаардаах сылгыны, ол иһигэр сүүс түөрт уон төрүүр биэни көрөллөр. «Саха с.». Хаар киһи — көр киһи I. Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан лыах ойуутун түһэрэрбит, Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонова
Оҕо-аймах мунньустан, Тымныы чэбдик салгынтан Иэдэстэрэ кытаран, Хаар киһини туруоран Күлэ-үөрэ оонньуоҕа. «ХС». Хаар куйаар — бүтүннүү хаарынан бүрүллэн сытар киэҥ дэхси сир. ☉ Снежная равнина
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Маннык хаар куйаар туундараҕа Проня төрөөбүтэ. «ЭК». Хаар кыырпаҕа — хаар биир өлүүскэтэ. ☉ Снежинка
Хаар кыырпахтарын болҕойон көр — кинилэр бары алталыы салаалаахтар. КЗА АҮө
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Мотя сирэйин хайдах ойуулуохха сөп эбитэ буолла? Муус маҥан? Хаар маҥан? Далан
Оҕонньор хаар маҥан бытыга ибигирээн уоһун хамсатта. М. Доҕордуурап. Хаар ойуун түөлбэ. — хаар эбэ. ☉ Полярная сова, лунь
Сунтаар диэки хаар эбэни атыннык хаар ойуун дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ. Хаар сиэһиитэ — саас күн уотуттан хаар чараас сиринэн ууллан барыыта (муус устар саҥата). ☉ Проталины, появляющиеся в весенний период, когда начинает таять снег (начало апреля)
Саас бэлиэлэрэ — тоҥот, хаар сиэһиитэ, туллук кэлиитэ, чалбах тахсыыта. Хомус Уйбаан. Хаар суруга — көтөр-сүүрэр хаарга хаалларбыт суола-ииһэ. ☉ Следы зверей и птиц на снегу
Булчуттар биирдии уучаҕы миинэн икки аҥыы айаннаатылар: уол — тииҥнии, оҕонньор — хаар суругун ааҕа, көтөр-сүүрэр суолун-ииһин көрө. А. Кривошапкин (тылб.). Хаар сыата көр сыа. Хаар сыата кыралаан сиэһэн эрэр. Хаар сылгыта (убаһа- та) — кыһынын далга буолбатах, сыһыыга сылдьар, хаары хаһан аһыыр, дьиэтийбэтэх сылгы (убаһа, тый). ☉ Лошадь (кобыла, жеребец), зимующая на лугу, добывая корм копытами из-под снега
Бүөтүр ата арыый хадьы, аллара киирэн хаһа турарын көрөн: «Төттөрү барар ини, аата, хаар сылгыта буоллаҕай», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Ээ, ити хаар сылгытын курдук айыы оҕотун ким сириэй? А. Сыромятникова
Хаар убаһата иһэ-үөһэ улааппат, тыйыгар тиийэн баран ордук төлөһүйэр. ҮБНьТ. Хаар типтэриитэ (хаары типтэрии) т.-х. — бааһынаҕа хаары типтэрэн, сири нүөлсүтүү. ☉ Размётывание снега на пашнях с целью орошения
Тыа хаһаайыстыбатын институтун учуонайдара өр сыллаах кэтээн көрүүлэрин түмүгэр, сааскы хаар типтэриитэ туһата суоҕа дакаастанна. ЛИК СОТҮҮүТ
Мантан салгыы звено хаар типтэриитигэр уонна тиэхиньикэ өрөмүөнүгэр киириэҕэ. «Кыым». Бу күннэргэ аҕыс сүүс гектар сиргэ хаары типтэрии ыытылынна. «Саха с.». Хаар төбө — ортотугар боруоҥкалаах улахан үрүҥ тэллэҕэр сэлээппэлээх, сэлээппэтин кытыытынан сэбирийбит сымнаҕас түүлээх, тууһанан сиэниллэр тэллэй. ☉ Съедобный гриб с широкой белой, мохнатой по краю шляпкой, груздь
Тэллэйдэртэн пластинкалаахтары тууһуур үчүгэй, ордук хаар төбө (груздь) уонна кубачыын (рыжик). Дьиэ к. Киһи сиир тэллэйдэриттэн хайаларыттан да үрүҥ тэллэй, хаар төбө, хатыҥ тэллэйэ, …… ордук иҥэмтэлээхтэр. КВА Б. Хаар түһэриитэ — саас ууллан таммалыан иннинэ хаары дьиэ сарайын, о. д. а. тутуу үрдүттэн күрдьэн түһэрии. ☉ Сбрасывание снега с крыш домов или других сооружений по весне. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпытына хаар түһэриитигэр субуотунньук буолааччы. Хаар уута — 1) саас хаар ууллан күөлгэ, үрэххэ, өрүскэ киирэр уута. ☉ Весеннее половодье, вызванное таянием снега
Хаар уутун ханыы тардыһан, көҥүс уутун көһөрөн, күөх далай буолан көҥүл устара буолуо. П. Филиппов
Ырбыы — хаар уута киирэн, күөл, үрэх, өрүс тулатынан мууһу ириэрбитэ. Хомус Уйбаан; 2) кэпс. — хаары баһан ууллардахха тахсар уу. ☉ Талая вода от растопленного для хозяйственных нужд снега
Хаар уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир буолар, онон баттаҕы сууннахха олус кылабачыйар. Дьиэ к. Хаар хайдар — саас кыстык хаар бастаан ууллар, харалдьык тахсар (кэмэ). ☉ Весенний период, когда начинают появляться проталины
Саас хаар хайдыаҕыттан сопхуос аныгы дьылы — кэлэр кыһыны туоруур, сыл тахсар иһин мөхсүөхтээҕэ. Далан
Тураах бу дойдуга хаар хайдыан иннинэ, ханнык да көтөр иннинэ кэлэр эбит. Я. Семёнов. Хаар хаһыҥ — ыкса күһүн хаар түһэ илигинэ биитэр саас хойутуу, хаар ууллубутун кэннэ (биирдэ эмэ онтон да хойут) сир үрдэ халыҥ кырыа буола маҥхайа тоҥуута, улахан хаһыҥ. ☉ Большие заморозки с толстым слоем инея, образующего снежный покров на земле глубокой осенью или поздней весной (иногда даже позже)
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар. И. Никифоров
Түүн чыычаах сототун ортотунан хаар хаһыҥнар түһэллэр. Н. Туобулаахап
Күһүн бастакы хаар хаһыҥнар түһүүлэригэр ньирэй таһырдьа аһаҕас сиргэ хонноҕуна тымныйар, быһа түһэр. КН ПБ. Хаар холорук — хаары өрө көтүтэн ытыйа олорор күүстээх тыал, холорук. ☉ Снежный вихрь
Кини эмиэ хаар холоругу, сэллээн көрбөт буурҕаны кытта, тыынын былдьаһа-былдьаһа, эрийсибитинэн барда. Я. Козак (тылб.). Хаар чыычааҕа (чооруоһа) зоол. — туундараҕа олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх кыракый чыычаах (чооруос бииһин ууһа). ☉ Чечётка обыкновенная (белая тундровая птичка)
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыып-чыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Көтөр кынаттаах хаар чооруоһуттан хара уларыгар диэри бары кэлэ сылдьыбыт курдуктар. «ХС». Хаарынан сэриилэс (быраҕыс) кэпс. — ириэнэх хаары илиигэр бөкүнүтэ-бөкүнүтэ, онон бырахса оонньоо. ☉ Играть в снежки. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хаарынан бырахса оонньуурбут үчүгэй да этэ
□ Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап
Оскуола оҕолоро Олбуордарга хаһыытаһаллар, Хамаандалаһан, барылара Хаарынан сэриилэһэллэр. С. Васильев. Хаар эбэ — хоту олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх, хаххан бииһигэр киирсэр тыҥырахтаах көтөр. ☉ Полярная сова, лунь
Хаар эбэни тыҥырахтаах көтөрүнэн ааҕар буоланнар, бу диэки бултаабаттар. С. Тумат
Хоту тымныыттан куттаммат, астарын булунар эрэ көтөрдөр кыстыы хаалаллар: хаар эбэ, хабдьы. КЗА АҮө. Ыалым ыҥыыртан Ыстанан түстэ, Хаар эбэҕэ, кыырка Хапкаан ииттэ. Доҕордоһуу т. Хомурах хаар — саас сыа хаар аннынааҕы мууһурбут көбдөркөй хаар араҥата. ☉ Нижний рыхлый, в виде ледяной крупы слой снега (обычно в весеннее время)
Хомурах хаары күрдьэн, ураһа туруоруннулар. Амма Аччыгыйа
Хомурах хаар хахха тутта, киһи көстүбэт гына үчүгэйдик оҥордо. Н. Павлов
Хомурах хаары аннынан Үрүйэ уута Холдьугуруу сүүрэ сытта. С. Васильев
Чигди хаар — чигди диэн курдук. Дьиэ үрдүгэр чигди хаарга пуоска турар киһи хаамар тыаһа күчүгүрээн иһиллэрэ. Эрилик Эристиин
Кирилл Иванов сайын кутаҥнас туундараҕа, кыһын субу уйуо суох курдук чигди хаарга үөрэнэн хаалбыта. Н. Габышев
др.-тюрк. хаҕар, тюрк. кар, нен. хан ебцё ‘сова’

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов