туохт. Кими, тугу эмэ туохха эмэ холбоо, кыттыһыннар. ☉ Приобщать кого-л. к чему-л.
Миэнэ булчут атастарым Миигин аны кытыарбаттар, Айаннаспыт аргыстарым Айаҥҥа да ыҥырбаттар. С. Данилов
Ыллаабыт ырыаҕар кытыаран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тулааһынап
Кини биһикки ханан эрэ ырааҕынан уруулуу үһүбүт. Ол да иһин миигин быйыл кытыарда. Кэпсээннэр

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК

туохт., үрд.
1. Кими, тугу эмэ тас көрүҥүн, майгытын дьүһүннээ, сиһилии ойуулаан кэпсээ. ☉ Обрисовать устно, живописать внешний вид, характер кого-чего-л.
Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн Хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. КНЗ СПДьНь
Айылҕа уһана сатаабакка эрэ уустуктаан оҥорбут, бу биир кыырпаҕын этиэхтэн эҥин эгэлгэ ойуутун уран тыл буолуохтааҕар уус тарбах да ситэри хоһуйуон, дьүһүйүөн билбэппин. «Кыым»
Поэт биирдии эрэ тылы мунньуммат, норуот хоһуйан, дьүһүйэн, ойуулаан этиилэрин кытта хаппарыгар хатанар. «ХС»
2. Кыраасканан, скульптуранан, музыканан, уус-уран айымньынан олоҕу ойуулаа. ☉ Изображать явления жизни посредством красок, музыки, в скульптуре, в художественных произведениях
Бу сэргэ холкуос олоҕун хотуулаах үлэтин хоһуйа, олох үөрүүтүн дьүһүйэ турар курдук. С. Федотов
Сүөһү ииттэр өбүгэм Удьурхайтан, хатыҥ мастан Хаһан, кыһан, дьүһүйэн, Айбыт чараас мас чааскыта, Сап-саһархай чорооно. М. Тимофеев
Суруйааччы өйүттэн оҥорбутун кыттыһыннарарыгар туох-ханнык иннинэ олоххо тирэҕирэр, киниттэн сомсор, ол аата үксүн баар, тыыннаах дьону дьүһүйэр. «ХС»
Биһиги худуоһунньуктарбыт, суруйааччыларбыт, култуура үлэһиттэрэ айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кинини тулалыыр тыынар тыыннааҕы ускуустуба араас айымньыларынан төһөлөөхтүк дьүһүйбүттэрэ буолуой? «Кыым»
3. көсп., фольк. Төлкөтүн түҥнэр, өлөр (үксүн ап-хомуһун күүһүнэн). ☉ Расправляться, разделываться с кем-чем-л. (посредством колдовства). Ньургун Боотур обургуну Дьүһүйдэхпинэ Мин Дьүһүйүөм, Албан аатын Алдьаттахпына Мин алдьатыам. П. Ойуунускай
Арбах бастаах Атыыр ойуун аргыспын Түүлээх Түөкүн ойуун дьүөгэбин Түҥнэри дьүһүйдэҕим буоллун, Таҥнары алкыйдаҕым буоллун. С. Зверев
Саталаах салгын буолаҥҥыт Сараһыҥҥа хатарыҥ, Умса кырааҥ, Түҥнэри дьүһүйүҥ, Иҥиирин иҥиирдээҥ! «ХС»

сыһ.
1. Туох эмэ туохха эмэ сыста, ыкса буоларын курдук. ☉ Очень близко, впритык к чему-л.
Оҕонньор мастарын соһон кэлэн, ураҕаһын кырыылаах түүтэххэ сыһыары анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыраһыыннаах буочукалары үҥкүрүтэн аҕалан рельсэҕэ сыһыары анньыталаан кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Байыкка оҕуһу тыыга сыһыары аҕалан тохтотто. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ батыһыннары, устунан, олус чугас (хол., истиэнэ, ыскамыайка кыйа). ☉ Вдоль чего-л. (напр., стены); вплотную к чему-л. (напр., к стене)
Итиэннэ кыракый түппээк, сыттык дуомнаах, истиэнэни сыһыары тардыллыбыт ороҥҥо хараҕын симэн сытта. Софр. Данилов
Оҕонньоттор хоспох эркинигэр сыһыары тардыллыбыт эргэ ыскамыайкаҕа кэккэлээбиттэр. «ХС»
2. Ыга, ыксары (хол., баттаа). ☉ Плотно, сильно (напр., прижимать)
Вася бэргэһэтин оройун сыһыары баттанна, дириҥник көхсүн этиттэ. Амма Аччыгыйа
Анарааҥҥыта, куһаҕан баҕайытык сарылыы-сарылыы, уолчааны сиргэ сыһыары баттыы сатыыр. Күннүк Уурастыырап
Билигин Серёжа арбайбыт баттахтаах төбөтүн сыһыары кууһан баран, дьоллоохтук утуйан хаалбыт киһи баар ини. ПП Дь
3. көсп. Кими эмэ бэйэҕэр чугаһатан, бэйэҥ диэки хайыһыннара, кыттыһыннара. ☉ Притянув, приблизив, привязав к себе
Ол киһини [Бэрт Хараны] ааттаһан бэйэлэригэр сыһыары тардан, өлөр-хаалар күннэригэр көмө оҥостор санаалаах этилэр. «Чолбон»
4. Тугу эмэ туохха эмэ тэҥҥэ тутан, дьүөрэлэһиннэрэ. ☉ Привязывая что-л. к чему-л., соотнося с чем-л.
Туох барыта бэйэтин күнүгэр-дьылыгар, оччотооҕу сиэригэр-туомугар сыһыары тутулуннаҕына эрэ ылыннарыылаах буолар. С. Федотов
Софрон Данилов хараахтары олоххо сыһыары тутан көрдөрбөт. Ол оннугар хараахтары олох ханнык эмэ уустук түгэнигэр сөп түбэһиннэрэн арыйар. «ХС»
◊ Сыһыары муннук геом. — быысаһа сытар муннук. ☉ Смежный угол
Икки муннук, өскөтүн кинилэр аҥаар өттүлэрэ биир, оттон икки атын өттүлэрэ биирдэрэ атынын салҕааһына буолан барар буоллаҕына, сыһыары муннуктарынан ааттаналлар. КАП Г

туохт.
1. Туох эмэ икки ардыгар, кыараҕаска тугу эмэ иҥиннэрэ ас. ☉ Засунуть, впихнуть, всунуть что-л. в узкое место, щель
Сиэстэрэ иһэрин билэн, термометрын тиэтэйэн, сонун тас өттүнэн хонноҕун анныгар кыбыта охсон баран, тугу да билбэтэхкөрбөтөх курдук ньэмэллэн олорор. Суорун Омоллоон
[Даша] сиэркилэҕэ Ананий хаартыскатын кыбыта анньан туруорарын ылан, олорон эрэ уһуннук одууласта. М. Доҕордуурап
Халҕан быыһынан быыкайкаан аһаҕас харааран көстүбүтүгэр чороччу эриллибит кумааҕыны кыбыта оҕуста. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ икки ардыгар ыга баттат. ☉ Прищемлять, зажимать, придавливать
Маҥан биэ баһын кыбыппыт (тааб.: сохсоҕо, чааркааҥҥа түбэспит кырынаас). Халҕаҥҥа тарбахпын кыбыттым. ПЭК СЯЯ
3. көсп., кэпс. Дьиэҕэр дьукаах олорт. ☉ Пустить к себе в квартиру жить кого-л., сдать угол кому-л.
Атын да санаалаах буолларгын Атаһым буоллаҕыҥ, Кыбыстыбакка-кыһаммакка, Кыараҕаскар кыбытан, Кыстаппыккар баһыыба! А. Софронов
Дьыл баччатыгар кэлэн дьукаах кыбытар ыал көстөрө да биллибэт. Н. Якутскай
Хайдах эмэ сүбэтин булаҥҥыт, аҕыйах ый устатыгар [бу киһини] кыбытыҥ. Болот Боотур
4. көсп., кин. Сүрүн тиэкискэ, уусуран, музыкальнай айымньыга быһа тардыылары, чаҕылхай этиилэри киллэрэн биэр. ☉ Делать вставки, вкрапления, отступления в основном тексте произведения
Онтон кэпсээн ханнык эмэ даҕааһыныгар ханнык эмэ поэт дуу, үөрэхтээх дуу эппитин букатын эн күүппэтэх, сонун өттүгүттэн аҕалан кыбытан кэбистэххинэ, ол хатат уотунуу саҕыллар. Н. Заболоцкай
[Оҕо] уус-уран бэргэн тыллары, ырыалартан-хоһооннортон сөптөөх кэрэ устуруокалары, сытааталары сөптөөх миэстэлэригэр кыбытан, киэргэтэн суруйуохтаах. СЛСПҮО
5. көсп., сөбүлээб. Ханнык эмэ дьыалаҕа кими эмэ эмиэ кыттыгастаах курдук көрдөр эбэтэр кыттыһыннар. ☉ Впутывать кого-л. во что-л. «Сүөдээр, эйигин аны ити бэлиитиктэр дьыалаларыгар кыбытаайаллар, сэрэн эрэ», — диир Маайа. Н. Якутскай
Кэбис, аҕаҕын кытта бэйэҥ кэпсэт. Миигин кыбытыма! М. Доҕордуурап
◊ Кыбытан көр — кыратык симириччи, быһыччы көр. ☉ Смотреть щелками узких глаз; щуриться
Кыараҕас, ыйаастыгас соҕус да буоллар, чаҕылыҥныы умайа, оонньуу сылдьар хап-хара, сытыы хараҕын быыһынан кыбытан көрдөҕүнэ, кини бэйэтин пиэрмэтин сүөһүтүн эндэтиэ диэн саараама! Н. Заболоцкай
Кини кыбытан көрөр эйэҕэс, өйдөөх харахтарыгар ааспыт кэми ахтыы сырдык кыымнара чаҕылыһа умайарга дылылар. «ХС». Тыл кыбыт — дьон саҥарарын быыһыгар кылгастык тылла бырах; бэйэҥ санааҕын этэн аһар. ☉ Бросить реплику; вставить слово
Мылахов саҥата суох турбахтаан баран, саамай сөптөөх түгэҥҥэ быһаарыылаах тыллары кыбытта. Н. Лугинов
«Сүөһү төрүөҕүттэн куһаҕан майгыннаах буолбат», — ким эрэ тыл кыбытта. М. Доҕордуурап
Чэй кута олорор эмээхсин тыл кыбытан, оҕонньору саҥата суох ыытта. С. Васильев