сгонять, скучивать; үөрүн-сүүрүгүн мерүөрэр он сгоняет своё стадо.

даҕ. Олус уһун (моой туһунан этэргэ). ☉ Очень длинный (о шее)
[Наара Суох:] Ураанньык ойуун убайым, эт бэргэ харахтаах, уолах тиит саҕа олоотуку моойдоох сиэмэх абааһыларгар миигин ханыы оҥоһун, үөр-сүүрүк гын! И. Гоголев

I
куйуһуй диэнтэн дьаһ
туһ. Тыал түһэн тыа күүгүнүүр, Тиит төбөтө нуоҕайар. Баай Тайҕам олоҥхолуур, Куйуһута туойан. Баал Хабырыыс
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн …… кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥырталаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
II
куйуһуй II диэнтэн дьаһ
туһ. Таһаҕас таһар массыына үрдүгэр уонча буолан, туран эрэн, Майалаан куйуһутан истибит. Н. Габышев

туохт., кэпс. Суор саҥатын үтүктэн «хоох» диэн хааҕырҕаа (ойууну этэргэ). ☉ Подражать крику ворона (о шамане). Ойуун сүр улаханнык «хоох» диэн хаста да суордаата. Болот Боотур. Ойуун чохчойон олорон үстэ суордаабыт. Багдарыын Сүлбэ
Эмиэ тохтоон олорон эрэ Кэҕэлиир, суордуур, куоҕастыыр, Кэлэҕэйдиир, алларастыыр, Онтон устунан дьэ киллэрэ, Үөрүн-сүүрүгүн ыҥыра, Үрдээн, тыаһаан, кыыран барар. Дьуон Дьаҥылы

туохт.
1. итэҕ. Хааҥҥа, өлөрсүүгэ-охсуһууга баҕар, курдаттыы тартар. ☉ Стать кровожадным (напр., о боевом холодном оружии); иметь, возбуждать страсть к убийству, к смерти
Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ. Ньургун Боотур
Үс түүннээх күнү мэлдьи кыыраммын, Үөһэ өрөгөйдөөх халлааҥҥа тахсаммын …… Сиэмэх илбистэнэн, хара дьайданан, Сир ийэ дойдубар таҥнары түспүтүм... П. Ойуунускай
2. Барыны бары кыайар күүстэммит курдук буол; иччилэн, хомуһуннан (тыл туһунан). ☉ Быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр., о шаманах, знаменитых сказителях-певцах)
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев

даҕ. Төбөтө икки аҥыы арахсыбыт, икки салаалаах. ☉ С разветвлённым, раздвоенным концом
«Оҕус, эн ити ыыраахтаах туйахтаргынан хаары кыайан хаһан, оту булан сиэбэтиҥ чахчы», — диир атыыр. Н. Якутскай
Ыыраахтаах туйах төбөтө муус тоҥот үрдүн ойо охсон ааспыт. М. Попов
Кыра Баанньа уол чыскынан, ыыраахтаах молотуогунан хаптаһыннартан тоһоҕолору туурара. МАС ТК
◊ Ыыраахтаах туйахтаах (туйахтаахтар) көр туйахтаахтар
Хойобуллаабыт ыыраахтаах туйахтааҕы [тайаҕы] сонордоон ыппакка, тыаҕа хаалларбыккыт. Н. Борисов
Бачча элбэх ыыраахтаах туйахтааҕы бу өрүс кытылыгар аатырбыт Кугда баай даҕаны буорга үктэннэрбитэ иһиллибэт этэ. ВМП УСС
Баччаҕа ойуур-тыа ыыраахтаах туйахтаахтара күөнтэһэр, үөр-сүүрүк хомуйсар, бугуһуйбут кэмнэрэ. ФВС К

1. даҕ. Куһаҕан санаалаах, өһүөннээх; кимиэхэ эмэ кырыктаах хаҕыс сыһыаннаах. ☉ Злопамятный, злобный; нетерпимый, враждебный
   Токоосоп икки иэдэһин быччыҥнара күүрбүт, бии курдук харахтарыгар хатааннаах уот оонньообут. А. Фёдоров
   «Бэйи эрэ! Эн эмиэ мэниктээбиккин дуу?» — хатааннаах куолаһынан тута ыгылыспытынан барда. «ХС»
   Кини биирдэ эмэ кириитикэлээбит киһиэхэ хатааннаах санаатын хаппахчытыгар кытаанахтык хатаан кэбиһээччи. А. Островскай (тылб.)
2. аат суолт. Ким эмэ өстүйэр киһитэ. ☉ Тот, на которого таят злобу, имеют зуб, враг, неприятель
   Оччолорго бандьыыт биир тойоно буолбут Ньоҕороох Маппый диэн урукку кинээс оҕонньордуун мин эһэм хатааннааҕа. С. Данилов
   Хатааннааҕыҥ халыҥ куҥар хаалдьыктаах үҥүүнү тайылаа, хатан бүлтэс уҥуоҕар хараҕалаах үҥүүнү чапчый! Эрилик Эристиин
   Сипсиирэп хатааннааҕын хатыйан түһэрэр хара суругу харылаччы тардан баран, остуолга уурбутун ыксалыгар буолан умнан быһа сытыйан, хоҥнон баран эрэр оптуобуһу сайыспыттыы көрөн турбута. П. Аввакумов
   [Уордаах тыла] Өстөөҕүгэр Үөр-сүүрүк буолан өргөстөннө, Хатааннааҕар Хара дьаллык буолан дьайыҥнаата. Е. Иванова
   ◊ Хатааннааҕынан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, враждебно
   Арай онно кинээс тас сэбэрэтин көрүммүтэ, айыыттан атын, абааһы дьүһүннэммит: хатааннааҕынан көрбүт харахтаммыт, буордаах сыгынах курдук муруннаммыт, уй курдук истэммит, бурҕалдьы сотоломмут. Далан

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

туохт.
1. Араастык хамсан-имсэн, хамсанан кэл. ☉ Изменять положение тела или его частей, приходить в движение, двигаться, шевелиться
Ытыһынан Вася көхсүн таарыйан баран, дьүккүс гына хамсаата эрэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Маны истибэккэ, киһи кыайан хамсаабат буолуор дылы таһыйан баран, иккис киһиэхэ кэлэр. Эрилик Эристиин
Бастакы киһи адьас хамсаабат, Тыынара да соччо иһиллибэт. С. Васильев
2. Күөгэй, холкуҥнаа (от-мас, тыа баһын туһунан). ☉ Колебаться, колыхаться, качаться (о листве, о кроне деревьев)
Сэмэй тыалтан сэбирдэх Силигирии хамсыыр. Эллэй
Киэҥ, ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур хамсыы турар. М. Доҕордуурап
Хара тыа хамсаан барда. «ХС»
3. Эһин (өрүс мууһун туһунан). ☉ Вскрываться (о реке)
Аны түүн мууспут хамсаарай? Амма Аччыгыйа
Бу тугуй, тыал дуу, муус хамсаата дуу? Н. Заболоцкай
Өрүс мууһа хамсыахча буолуута кырдьаҕас атыыр сылгы үөрүн-сүүрүгүн быраан аннын диэки көһөрөн барылыы кистээн ааһыаҕа. Сэмээр Баһылай
4. түөлбэ. Айаҥҥа тур, айаннаа, хоҥун. ☉ Двигаться, отправляться в путь
Сарсыарда сырдыан иннинэ тааска тиийэр буоллахха, утуйбакка эрэ, киэһэ хойутуу мантан хамсаатахха табыллар. Болот Боотур
♦ Айаҕа хамсыырын кэтэс көр айах I
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр. Софр. Данилов
Илиитэ <да> хамсаабат көр илии. Миигин бандьыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. С. Ефремов
Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) көр илии. Илиибит эрэ хамсаатар, Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы. Кырааската хамсаабыт көр кырааска. Дьахтар оҕолоноору кырааската хамсаабыт. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС». Отуора хамсаабыт — тулууруттан, холкутуттан тахсыбыт; олох, үлэ үөрүйэх буолбут майгытыттан, тэтимиттэн ыһыллан хаалбыт. ☉ Лишаться душевного равновесия; выбиваться из колеи
Өйбүнэн чэгиэн-чиргэл олоххо тардыһабын да, түмүк-түмүк кэмнэргэ адьас тулуйбаппын. Отуорум хамсаабыт сордоохпун. Н. Лугинов
Мөрүөн кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла олоҕун отуора хамсаабыта. Д. Таас
Ыт майгыта-сигилитэ уларыйбыта, отуора хамсаабыта. Ж. Верн (тылб.)
Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт көр өй. «Өйө хамсаабыт дуу?» — диэн Слепцову кытта быһаарса олорбут үһүс учаастак управляющайа ыйытар. Н. Якутскай
— Оо, сорун эбитин! Оо, сорун! Таҥара ыардык да кыраабыт! Аһыммат буоларым оҕобун… Аны бу төбөтө хамсаабыт! П. Тобуруокап
[Дьаамнаах:] Бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Сүргэтэ хамсаабыт (ыстаммыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
Сүрэҕэ хамсыыр көр сүрэх I. [Кэтириис:] Кини кэпсээниттэн сүрэҕим хамсаатаҕа үһү. А. Софронов
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан, хаана оонньоон, хараҕа арахпат буолла. Н. Неустроев
Хааман иһэн, көрө түһээт, Уой, сүрэҕим хамсаата. П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ хамсыыр көр сүһүөх I. Бэркиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев
Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
Хахатаа кымньыытын уунарыгар сүһүөхтэрэ хамсыар диэри долгуйбута. Ойуку
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Чороон үҥкүүтүн толорон Нуоҕалдьыһан киирэргитин Уйулҕам хамсыы, долгуйа Олус даҕаны көһүттүм. С. Данилов
Оо, ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, олус ынырык буоллаҕа. С. Никифоров
Уҥуоҕа хамсаата көр уҥуох. Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт. А. Софронов
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуоҕа хамсыар диэри көр уҥуох. Уол уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Үөнэ хамсыыр көр үөн. [Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр ымсыытыгар иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. С. Ефремов
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Кыыс Хотун туһунан эттэххэ, манна хаана хамсаабат киһи бэрт аҕыйах. А. Сыромятникова
[Варвара:] Эн сүрэҕиҥ ыалдьыбат дуо, эн хааныҥ хамсаабат дуо? С. Ефремов. Хамсыы-хамсыы тахсар — олус түргэнник, өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Всходить, пускать ростки, расти очень быстро и обильно (о растениях)
Уу хонон ааспыт хочолоругар, күн уотун угуттанан, намчы күөх от хамсыыхамсыы тахсар. «ХС»
Быыкаа өлүү сирбит туомугар ыспыт ньэчимиэммит ардахтар кэннилэриттэн хамсыыхамсыы тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Адьас көрөн турдаххына, от-мас хамсыы-хамсыы тахсар. КЗА АҮө. Харыс <да сири> хамсаама — биир сиргэ өр тур; ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор, олохсуй. ☉ Долго стоять на одном месте; проживать в одном месте длительное время (букв. не двигаться (не трогаться) с места)
Кыһын харыс сири хамсаабат, таҥас-сап да суох ону сэргэ хотон үлэтэ киниэхэ сырдыгы бэрсибэт. Н. Борисов
Ардыгар харыс да хамсаабакка, ис-иһиттэн уоскуйан-нуурайан ууну одуулаан туран хаалара. ЛМ А
др.-тюрк., тюрк. хамша, камша