халырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Адаҕалаах киһи] Адаҕатын халырҕатан, Аргыый оол бара турда. М. Ефимов
Балыстара часкыйа айдааран, ааны аһан-сабан кыыкынаттылар, халырҕаттылар. А. Чехов (тылб.)
Харабыл, күлүүһү аһан, тимири халырҕатан, хаайыы хоһун халҕанын арыйа тардан баран, хаһыытаата. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Хамсаан, туллаҥныыр курдук буол (туох эмэ туттарылла сылдьары этэргэ). ☉ Расшататься, разболтаться (о скреплённых деталях чего-л)
Куйуур куруук талкыллар буолан, сотору халкыҥныыр, онтон уһуллар даҕаны. ПАЕ ЭАБ
Таня атын хоско киирэн хаалла, халкыҥныы сылдьар эргэ баҕайы ааны сабан кыыкынатта. К. Симонов (тылб.)
Сүгэм уга халкыҥнаата. ЯРС

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кэ- кээ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кэп-кэтит, кэп-кэрэ, кэп-кээҕинэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кэ- кээ-: кэп-кэтит ‘широкий-преширокий’, кэпкэрэ ‘прекрасный-распрекрасный’, кэп-кээҕинэс ‘хриплый-прехриплый’
Эриэн тирии бүрүөлээх, Кэп-кэтит тиит мас халҕан Кырыа буолбут иэччэҕин Кыыкыната ыллаттылар. Күннүк Уурастыырап
Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт Кэпкээҕинэс куолаһынан, Киристиэстэн саҕалаан, Киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Дорҕоонноох кэп-кэрэ куолаһынан ыллаан дуораһытан барда. Эрилик Эристиин

аат.
1. Сири иһит куолайыгар кытаатыннара угуллар мас эбэтэр туос хос куолах (онон ытыгынан кымыһы булкуйуллар). ☉ Деревянное или берестяное горлышко, вдеваемое в горловину кумысного меха (для удобства взбалтывания кумыса мутовкой)
Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
2. Тугу эмэ сүүрдэн кутар суолахтаах тэрил. ☉ Жёлоб для стока воды, ссыпки чего-л.
Им-ньим. Арай оһох барбах тыһырҕаан ылаттыыр уонна таһырдьа тыал хардьаны кыыкынатара иһиллэр. Күрүлгэн

I
туохт. Туох эмэ туһугар туруулаһан көмүскэс, охсус. ☉ Бороться за что-л., отстаивать что-л. перед кем-л. [Ап-чарай:] Сир үрдүгэр хара дьуоҕа бадараантан айыллыахпыттан сырдыгы, кэрэни, үчүгэйи кытта күрсэбин, хатыһабын. И. Гоголев
Көҥүл, эйэ иһин күрсэҥҥин, Утуйар уугун да умун! Эллэй
Бэйэлэрин үрдүк сыалларын ситиһэр туһугар кинилэр тыйыс айылҕалыын күрсэллэр, ыарахаттары, күчүмэҕэйдэри утары күүстэрин харыстаабакка охсуһаллар. «ХС»
ср. тюрк. күрэш ‘бороться, сражаться’
II
даҕ. Тохтоон баран эмискэ күүһүрэн кэлэр (тыал туһунан). ☉ Резко усиливающийся, порывистый (о ветре)
Күрүс тыал балаһата сиртэн кураанах сэбирдэхтэри хабан ылан эргичитэн кулахачыппыта. Далан
Күрүс тыалга долгуннуран Күөх ача симириктиир, Күн толбонун туора уобан Күөл үрдэ килбэчиҥниир. С. Руфов
[Балыксыты] күрүс тыал охсон, арыычча уйуттар. В. Миронов
◊ Биир күрүс — биир кэм тохтообот, быстыбат. ☉ Непрекращающийся, постоянный
Онтон бандьыыттар сааларын тыаһа эмиэ элбээн барда, сороҕор биир күрүс дорҕоон буолан, томороон улахан кыыллыы орулаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сыарҕа хоҥунна уонна биир күрүс санньылҕаннаах ырыатын кыыкынаппытынан барда. Уустаах Избеков
Биһиги бары даҕаны биир күрүс үлэлээх дьоммут — күн тура-тура маһы кытта өрө тустан тахсабыт. С. Федотов