даҕ. Халкыҥныы, хамсыы сылдьар. ☉ Расшатанный, разболтанный
Орлосов бүрүөһүнэ суох халкыҥнас ааны ааһан, дьиэҕэ киирдэ, испиискэ уматта. Н. Габышев

туохт.
1. Тас өттүгүнэн туохха эмэ элбэхтэ охсулун. ☉ Многократно биться, ударяться обо что-л. Куйуур куруук талкыллар буолан сотору халкыҥныыр, онтон уһуллар. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Элбэхтэ, уһуннук сылайарэлэйэр гына көлүлүн (сылгы туһунан), күүстээх үлэҕэ мискилин (киһини этэргэ). ☉ Работать много, напряжённо, на износ
Һии, бу сүөһүҥ сүүрбэччэ сылы быһа, инньэ соноҕос эрдэҕиттэн, сайыннары-кыһыннары эргиччи талкыллан таҕыста. Былыргы чээрэтинэн сылдьаахтыыр. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Туохха эмэ төттөрү-таары охсуллан эбэтэр халкыҥнаан тыаһаа (хол., киэҥ атах таҥастаах киһи аа-дьуо хаамарын этэргэ). ☉ Издавать, производить негромкий шлёпающий или стучащий звук (напр., при ходьбе в широкой обуви)
Холлой талырдаан тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Сарра Абрамовна утуйар хоһугар …… кэргэнэ куукуна диэки хааман талырдыырын истэ сытта. Софр. Данилов
Атахпытыгар хатыҥ маһы дьөлө хаһан оҥоһуллубут ыбыс-ыарахан адаҕа соһуулаахпыт, талырдыы сылдьан атаххын быһа анньаллар, сүүрэр кыах мэлигир. У. Нуолур
Өлөксөй саатын санныгар иилэ быраҕан баран, кытыл устун хааман талырдыы турда. ЖЕ ИОК

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

I
туохт. эб. Этэр санаа кырдьыгын быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр (диалогка туохт., араас аат кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает уверенное подтверждение достоверности высказываемого (употр. в диалоге с гл. и именными сказуемыми)
Киэһэ кэлэр буолумуна. Мантан ыраах дойду. «ХС».— Ол аата эн ону сөбүлүүр буоллаҕыҥ? — Сөбүлээн буолумуна. Н. Заболоцкай
— Кураанахха сылдьыа эбиппит буолбат дуо? — Кураанахха буолумуна. Н. Якутскай
II
туохт. сыһыан т.
1. Этиллибит санаа оннук буолуохтааҕын, оннук буолара этиллэр санааттан толору өйдөнөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как должного, закономерного и вполне понятного следствия предшествовавшей мысли
Ити тэрилтэ баарын-суоҕун олохтоохтор билбэттэр. Буолумуна, былырыыҥҥы ыам ыйыттан биир да мунньах ыытыллан көрө илик. «Кыым»
Буолумуна, хамначчыт муҥнаах хаһан үүрүллүбэтэҕэй, уһун дьолу олорбута баарай? Н. Заболоцкай
Буолумуна, уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи, ама, техниканы өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
2. Саҥарааччы итэҕэйбэтин, сөбүлэспэтин, утарсарын, мэлдьэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, несогласие, возражение, отрицание говорящего
Суос сымыйанан этэҕин — Яков күлэ-күлэ эттэ. — Дьиҥ чахчы өйдүүр этим. — Буолумуна. М. Доҕордуурап
Буолумуна! Дириэктэр сопхуос үрдүнэн биир да атыыр оҕус суох буолуохтаах диэбитэ. «ХС»
Буолумуна, ол эн ынаххын мин мөхпүтүм дуо? Хата, бэйэҥ ырыанан кэҕийэҥҥин үргүттүҥ ини. М. Доҕордуурап
3. Этиллэр санаа буолуохтааҕын, сөптөөҕүн билиммитэ, бигэргэппитэ буолан үгэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего под видом признания высказываемой мысли как вполне закономерной, само собой разумеющейся
Буолумуна, балыгыттан, куһуттан ордон, ол ханнык эрэ халкыҥнаабыт ыскамыайка туһунан саныы сылдьыа дуо? Софр. Данилов
Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Ээ, буолумуна! Ваня ааҕар да кинигэлэрэ — кинигэлэр аххан! Амма Аччыгыйа

тыаһы үт. туохт.
1. Кытаанах кытаанахха охсуллан биир кэмник «талыгыр-талыгыр» тыаһаа. ☉ Дробно стучать (о твёрдых предметах)
Оттон кэннилэригэр туох эрэ талыгырыы түспүтүгэр эргиллэн көрбүттэрэ, тэлиэгэлээх маҥан ат суол куоппаһын өрүкүтэн өрө мэҥийэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор тэлиэгэтэ оллуртан охсуллан талыгырыыр тыаһа улам-улам улаатан барда. Софр. Данилов
Күөһүм хаппаҕа муостаҕа түһэн …… биир сиргэ эргичийэн кулахаччыйа талыгыраан баран ах барбыта. С. Маисов
Дьахтар хоско киирэн таҥаһын уларытынна, суунна-тараанна, онтон күөрчэх ытыйар тыаһа талыгыраата. П. Аввакумов
△ Титирэстээн, дьигиһийэн «талыр-талыр» тыаһаа (хол., мотуор). ☉ Трястись, дрожать, издавая частый дробный стук (напр., о моторе)
Ол айаннаан истэхтэринэ, матасыыкыллара, күүһэ өһүллүбүттүү талыгыраат, умуллан хаалбыта. В. Тарабукин
Оттон таһырдьа буоллаҕына кэлэ охсубут грузовик мотуора талыгырыыр. МП ККС
Эргэ иистэнэр массыына тыаһа талыгырыыр. З. Воскресенская (тылб.)
2. Тутулуга (баайыыта, эрийиитэ, буолтата) холкутаан, халкыҥнаан тыаһаа. ☉ Будучи разболтанным, расшатанным, производить брякающие звуки, стучать (напр., о креплениях)
Тырааныспар куоракка кураанах талыгыраан киирэр. «Кыым»
Уус дьиэтин аттыгар кэлэн, Таранчик [ат аата] хаҥас илин атаҕын боккуобата өрдөөҥҥүттэн босхо баран талыгырыырын өйдөөммүн, бөҕөргөттөрөн ааһаары тохтоотум. А. Куприн (тылб.)
3. Эрчимнээхтик, тэтимнээхтик сапсынан туохха эрэ (хол., талахха, ууга) охсулла-охсулла тыастаахтык көтөн таҕыс. ☉ Взлететь, усиленно и громко хлопая крыльями. Куртуйах талах быыһыттан көтөн талыгыраан таҕыста
□ Анды дайан талыгыраата да, тус илин көтөн таҕыста. «ХС»
4. кэпс. Чабырҕах этэн эрэр курдук түргэнник субурутан саҥар (дьахтар туһунан). ☉ Говорить громкой скороговоркой, бойко тараторить (о женщине)
Кини мэнээк күлэн алларастыы, саҥаран талыгырыы, оонньуу-күлэ сылдьыбат. Болот Боотур
Чороччу улаатан эрэр улахан кыыстара Галя ийэтигэр бэрт буолаары аҕатын мөҕөн талыгыраата. У. Ойуур

туохт. Туох эмэ бүтүнтэн, бииргэ сылдьартан арахсан, хоҥнон кэл. ☉ Отделяться, отрываться, отваливаться от чего-л. целого
Чаанньык оргуйан …… туллубут тутааҕын үүтүнэн итии туман өрө дьурулаата. Амма Аччыгыйа
Сааны көрбүтүм — сомуога туллан хаалбыт. Т. Сметанин
Өр уһуннук туттуллубут өтүйэ уга ытаһата сахсайан, халкыҥнаан туллуон да сөп. ПАЕ ОСС
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. Иккиэн түөс түөстэриттэн анньыһан турдулар... Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара диэн дьэ буолла. Саха фольк. Кэтэҕэ тулунна көр кэтэх. Киһиргээн кэтэҕэ тулларын кэрэйбэт (өс хоһ.). Туллар тутаах — туох эмэ саамай сүрүнэ, олоҕо. ☉ Основа, самая важная, главная часть чего-л.
Сүөһү диэн саха киһитин иитимньитин биир суол туллар тутааҕа. М. Доҕордуурап
Настаа илгэлээх Ийэ сирин эргийэр киинигэр, туллар тутааҕар, Москваҕа …… тиийэн кэлбитэ. П. Аввакумов
Балыыһа биир туллар тутааҕа Афанасий Платонович Ушницкайга бүгүн хара сарсыардаттан ыла үгүс түбүктээх күн үүммүтэ. В. Васильев. Туллубат тулааһын <өҕүллүбэт өһүө> — кимиэхэ, туохха эмэ өйөбүл буолар күүс, ким эмэ тирэҕэ, эрэлэ. ☉ Сила, поддерживающая кого-что-л., опора, надежда
[Бэрэсидьиэн:] Эһиги, уустар, саха омук духуобунай култууратын биир туллубат тулааһына, силлибэт силиһэ буоларгытын өйдөөн туран, …… үлэлээҥхамсааҥ! «Кыым». Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын
ср. эвенк. тул-дардаай ‘обломаться (о роге) у корня’

аат. Туох эмэ (хол., сүгэ уга) туллаҥнаабатын, хамсаабатын курдук кыбыта саайыллар мас, тимир. ☉ Деревянный или железный клин для закрепления чего-л. (напр., топорища)
Ытаһа оҥостуохха сөптөөх тимир чарпата элбэҕин истэн баран, соччо аахайбатаҕым диэн бэйэтин сэмэлэнэ санаата. Амма Аччыгыйа
Сылгыһыт чохороон сүгэтин ылан, күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
Өр, уһуннук туттуллубут өтүйэ угун ытаһата сахсайан, халкыҥнаан туллуон да сөп. ПАЕ ОСС
♦ Ытаһа буол — ким эмэ этиитин сэҥээрэн биэр, сөбүлэһэргин биллэр. ☉ Оказывать поддержку кому-л., соглашаться с чьим-л. мнением
«Биһиги бэйэбит да оппут холкуос киэниттэн туох да итэҕэһэ суох ээ», — Натааһа аҕатыгар ытаһа буолбута. П. Аввакумов. Ытаһа киһи — уҥуоҕунан кыра эрээри кыахтаах, киппэ, чиҥ киһи. ☉ Человек невысокого роста, но крепкого, плотного телосложения, крепыш (букв. человек-клин)
Манаана адьас сылайары билбэт, чокуур курдук ытаһа киһи. И. Данилов
Кини буускаҕа бөҕө-таҕа, ытаһа киһи наада диэн куруук туруорсар. А. Бродников
Эһэлэрэ төһө эмэ сохсо, айа куобахтарын сүгэн, тоҥуу хаары кэһэн хас да биэрэстэҕэ илдьэр ытаһа киһи эбитэ үһү. «ХС». Ытаһа (оҕус) — кими эмэ тэптэрэн, киксэрэн биэр. ☉ Поддакивать, подстрекать кого-л. на что-л. Оҕонньор ити курдук, биллибэккэ-көстүбэккэ сылдьан ытаһа охсоро, чобоорхойор дьон кылааннарын мүлүрүтэ түһэрэ туһалаах буолсу ээ. П. Ойуунускай
Хаһан баҕарар кыайыылаах өттүгэр охтон, ытаһа охсон иһэр идэлээх Аамалап: «Уолбут сайдыбыт», — диэн чап гыннарда. Э. Соколов
ср. тюрк. адыш, ай ‘раздвигать’