кинигэ кыһата издательство, үөрэх кыһата учебное заведение
уст.
горн; уус кыһата кузнечный горн, очаг.

кыс (или хаар ) ортото середина зимы; кыс устата в течение зимы, в продолжение зимы; кыс мас запас дров на зиму.

строгать (ножом); балыкта кыс = настрогать рыбы (мороженой).

n. hearth, crucible

n. horn, trumpet

n. winter; кыс хаар n. winter snow, snow which will not melt until May; кыс мас n. wood cut in the fall to prepare for winter; кыстаа= v. to winter, spend winter; кыстыыр көтөр n. winter birds; кыһыҥҥы a. wintery, pertaining to winter; сайын кыһын n. the whole year

v. to cut; to plane, scrape, carve; кыһыы= v. to scrape

I
аат.
1. Уһанарга тимири кытардар эбэтэр уулларар, ортотугар куоһахтаах буор оһох (ис өттө туойунан сыбаммыт, үөһээ диэкинэн синньиир төкүнүк быһыылаах буолар, куоһаҕар көмөрү кутан, күөрдүнэн күөдьүтэллэр). ☉ Кузнечный горн (цилиндрический сосуд, обмазанный изнутри глиной, в к-ром мехами раздувается огонь)
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Эдэр киһи …… туттаччы кытарбыт тимири кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Урут кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Туох эмэ наадалааҕы, суолталааҕы, идэлээх дьону бэлэмнээн, оҥорон таһаарар тэрилтэ. ☉ Заведение, учреждение, где создается, формируется нечто ценное, важное, кузница чего-л. (напр., кадров)
Бу — Мирнэй орто оскуолата, хойукку инженердэр уонна учуонайдар үүнэр кыһалара. Л. Попов. «Кыым» буолта биһиги барыбыт Иитиллэн тахсыбыт кыһабыт. М. Хара
Суруйааччы айар кыһатыгар …… «Көмүстээх үрүйэ» уонна «Төлкө» диэн айымньылар уһаарыллан күн сирин көрбүттэрэ. Д. Васильева
3. көсп. Киһи уйана-хатана биллэр, буһар-хатар ыарахана, эрэйэ. ☉ То, что является средоточием каких-л. трудностей, испытаний, для преодоления которых требуются мужество, твердость
Охсуһуу уотун кыһатыгар уһаарыллар Туох барыта, ырыа да буоллун! Күннүк Уурастыырап
[Таня] күүһүгэр күүс эбиллибит, үүммүт, олох кыһатыгар буспутхаппыт курдук сананна. М. Доҕордуурап
Дьол бэйэтэ тиийэн кэлбэт, кини үлэ кыһатыгар уһаарыллар. «Кыым»
◊ Үөрэх кыһата — үөрэх тэрилтэтэ, оскуола. ☉ Учебное заведение, школа
Бэйэбитигэр үрдүттэн музыкальнай, художественнай үөрэҕи салгыыр үөрэх кыһата хайаан да наада. «Кыым»
[Ермолаев] 1930 сыллаахха …… төрөөбүт нэһилиэгэр учууталлыы тахсыбыта. Онтон күн бүгүнүгэр диэри үөрэх кыһатыттан арахсыбакка үлэлиир. «Кыым»
ср. др.-тюрк., телеут. хыза ‘кузнечный горн’
II
аат. Өрүс, үрэх туруору, модьоҕо курдук сыыра. ☉ Высокий, крутой берег реки
Сүлбэ икки кытыытыгар иэдэстии кыһа буолар гына, ирбэт тоҥтон ыла ампаар охсон таһаарбыт этилэр. В. Яковлев
Өрүс кыһатыгар ыттыбакка эрэ, бадараанынан сыылаҥхайдаан соҕуруу диэки баран истибит. Т. Сметанин
△ Эһэ арҕаҕын, кыыл хороонун кытыытынааҕы буор модьоҕо. ☉ Куча земли, насыпь у входа в берлогу или в нору
[Учуутал] тыаҕа тахса сылдьыан саныыр эбит, тутуһуулаах тайахха, арҕаҕар киирээри кыһатыгар сытар эһэҕэ даҕаны түбэһиэххэ сөп диир. Болот Боотур
[Иһиччит Ньукулай] Куртуйах сүүлэр кыһатыгар туһахтыах буолар. Болот Боотур

I
туохт. Тугу эмэ быһаҕынан чараас гына элийэ быс (хол., маһы, балыгы). ☉ Строгать
Болугур оҕонньор балыктарын кыһар. Н. Якутскай
Мас буллум. Быһахпын ылан сигири кыстым уонна испиискэбинэн ол сигирибин уматтым. Суорун Омоллоон
Ох саабыт оноҕоһун тииттэн кыспыппыт. Н. Босиков
Оҕонньор сытыы быһаҕынан хаппыт талаҕы кыһан кырылатта. А. Сыромятникова
ср. тат. кисү ‘резать, отрезать; рубить’
II
аат. Дьыл саамай тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Зима
Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Кыс устатыгар баһаам уларыйыы тахсыбыт. Г. Колесов
Кыс ааһыа, саас кэлиэ, оччоҕо Барыта саҥалыы салаллыа. «ХС»
Дэлэйдик, өлгөмнүк оттооҥ, оту кытаатыҥ — Кыһы быһа тоттук-өҥнүк Ынах аһаан кыстаатын. «ХС»
◊ Кыс мас — кыһын тэлгэһэҕэ кыстыыр маһы уурар, эрбиир уонна хайытар сир. ☉ Место во дворе для распилки, рубки и укладки дров
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
Кыс маска аҕыйах кураанах дүлүҥ кыстана сытарыттан, биирдэстэригэр тэрээк сүгэ батары охсуллубут. Тумарча
Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска тахсан олорон кэпсэттилэр. «ХС»
△ Кыстыыр мас саппааһа. ☉ Запас дров на зиму. Быйыл кыс маспыт аа дьуо тиийэр. Кыс хаар — күһүн түһэн баран ууллубакка кыстыыр хаар. ☉ Выпадающий поздней осенью обильный снег, остающийся на зиму
Үгүскэ кыс хаар уулунна, Үгүскэ күөх от хагдарыйда, Эн эрэ суоххун мин таспар, Арай өрүү бааргын сүрэхпэр. Л. Попов
Кыһын, — Кыс хаар үллүктүүрэ, Кырса суорҕанынан үлбүйэрэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаара Түһэрэ аргыый намылыйда. Дьуон Дьаҥылы. Кыс хаар ортото — кыһын үгэнэ, кыһын буолан турдаҕына. ☉ В середине зимы, глубокой зимой
Кыс хаар ортото кыталык этинэн сүрэхтэппиккэ дылы (өс хоһ.). Ото суох буоллаҕына, кыс хаар ортото сүөһү ханна баран аһыай? «ХС»
тюрк. кыш

тыаһы үт. туохт. Тугунан эмэ охсон кылгас иһиирэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать короткий свистящий звук
Биһи киһибит тиэтэйэр, Атын «кыс» гына кымньыылыыр. С. Васильев