үөрэн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Үөрэммэхтээн истэхпинэ, Никон Петрович суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытардыы ыалдьан, оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэр кыһалҕаламмыта. П. Аввакумов

1. прич. от озаботить; 2. прил. санааҕа түспүт, кыһаллыбыт, кыһалҕаламмыт; озабоченный вид кыһалҕаламмыт көрүҥнээх.

туохт.
1. Туохтан эмэ улаханнык эрэйдэн, кыһалҕалан; санааҕа-онооҕо ыллар. ☉ Мучиться, страдать от чего-л.; печалиться, горевать
Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ «көрөр» ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун туран иһэн кыаммакка охтон түспүтэ. Ытыы-ытыы ат буолан, дьиэтин диэки сыылаҥхайдаан муҥнаммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Оо, Даайыһым, оҕом», — диэт, Си лип эрэйдээх уоһун көбүөхтэтэн ытаан муҥнаммыта. «ХС»
2. Сыраҕын-сылбаҕын ууран тугу эмэ гын. ☉ Стараться делать что-л., трудиться изо всех сил
Уйбааскы отоннуу сылдьан, атын оҕолорго киһиргээн охтубута буолан баран, Арамаан муҥнаммыт отонун тоҕу тэбэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Дыбдык оҕонньор кыһалҕалаах олоҕун арахсыбат аргыһын салааскаҕа соһон муҥнанна. И. Гоголев
Бал тым ол кытаанах кэмҥэ хайдах курдук үлэлээн муҥнанарын мин хаһан да умнуом суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт.
1. Иэн, сабардам өттүнэн аччаа (сарбыллан эбэтэр иһинээҕитэ туолан). ☉ Уменьшиться по площади, в объеме (при заполнении чем-л.), стать тесным
Кэҥэс соҕус хос эрээри дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Сааскы сынньалаҥ буолан, оройуоҥҥа үөрэнэр оҕолор кэлбиттэр. Киэҥ кулууп кыараҕастыйбыкка дылы. А. Федоров. Сүөһү мэччийэр сирэ кыараҕастыйбыта, үгүс сайылыктар ууга устубуттара. «Кыым»
△ Синньээ, кэтитинэн улам кыараан бар. ☉ Стать у´же, сузиться
Оттон кырсаны бултуурбар мэнээктээбит, тохтообут сиригэр хаар бугулу оҥоробун. Ол бугулбут маҥнай киэҥ, онтон кыараҕастыйар, хорооннуубун. «Кыым»
Онно аартык улам кыараҕастыйар, суорба таастар улам күөхтүйэллэр, ынырыктыйаллар. М. Лермонтов (тылб.)
△ Куччаан, сөп түбэспэт, баппат буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Стать у´же, стеснять движения (обычно об одежде и обуви)
Рак улаатан истэҕин аайы сөп буола-буола, эргэ хаҕа кыараҕастыйар. ББЕ З
Оччотооҕуга мин чоройо улаатаммын, таҥаһым элээскэтэ тартайан, кыараҕастыйан, күлүү-элэк оҥостооччулар. С. Тока (тылб.)
2. көсп. Тиийиммэккэ-түгэммэккэ ыарахан балаһыанньаҕа киир, кыһалҕалан. ☉ Оказаться в бедственном положении, испытывать нужду
Дьокуускайтан биһиэхэ ас-таҥас өссө да кэлэ илик ээ. Быыска ылларан бэйэбит кыараҕастыйан олоробут. Пьесалар-1956.
3. көсп. Куччаа, тутахсый, кыараа (хол., туттуллар эйгэтэ). ☉ Сузиться, ограничиться (напр., о сфере употребления чего-л.)
Мэлдьи аҥаардас саҥа чаастарын эрэ быһаартарыынан муҥурданыы түмүгэр грамматическай ырытыы практическай суолтата кыараҕастыйыан сөп. СОТТҮө
Сахалар аатырбыт кэрэ, баай тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараҕастыйда. «ХС»
♦ Көхсө кыараҕастыйда — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II)
Кууһума Кыралыырап охсуһууга соҕотоҕун хаалла. Киэҥ көҕүс кыараҕастыйда. Амма Аччыгыйа
«Айаным суолуттан туораатым дуу, хайдаҕый?» — диэн киһи муммута быданнаабытын кэннэ дьэ билиннэ …… көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыс, табылын. ☉ Делаться так, как нужно, выходить удачно, получаться. Оҥоһуум сатанан эрэр. Үлэбит сатаммата
□ Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.)
[Баһылай:] Дьиҥ иһэ, киһи эрэ хобу таптыыр. Хайдах хобо суох олох сатаныай? Н. Неустроев
Араастаан албастаан көрдүлэр да, барыта сатаммата. Н. Якутскай
Бу эргин 1140 гектаар сир нүөлсүтүллүөҕэ сатаммата. П. Егоров
△ Алдьаммакка, харгытаабакка үчүгэйдик үлэлээ (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Работать, действовать исправно (употр. в основном в отриц. ф.). Носуоспут сатаммата. Уруучукам сатаммата
□ Аны: «Спидолабыт сатаммата», — дэһии буолуо. У. Нуолур
2. Кыһалҕаланыма, кыһалҕаттан быыһан, эрэйи көрүмэ. ☉ Справляться с чем-л., избегать чего-л., обходиться без кого-чего-л.. Көмөлөһөөччүлээх эрэ буоллахпына сатанабын
□ [Сайсары:] Бэйэм да хайдах сатанарбын, бу сабыллан хаалан, билбэккэ олоробун. Суорун Омоллоон
Быстахов диэн табаарыскыттан тэйдэххинэ сатанаҕын. Адьас! Эһиги суолгут тус-туһунан. Н. Лугинов
Уолаттар миигинэ суох сатаналлара биллибэт. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа, моһуокка түбэс (буолб. ф-ҕа). ☉ Оказаться в беде, иметь проблему (в отриц. ф.)
[Көстөкүүн:] Биһиги арай сатаммакка олоробут. Кийииппит бэҕэһээ киэһэ биэ ыы тахсан баран, биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Эрилик Эристиин
Тойотторуом, сатамматахпыт… Алдьархай бөҕө буолбут [киһилэрин ытан өлөрбүттэр]. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Туохха эмэ талаһан, тугу эмэ көрдөөн эбэтэр тугу эмэ оҥорон сүгүннэнимэ, кими эмэ тулутума (буолб. ф-ҕа). ☉ Выводить кого-л. из терпения настойчивыми притязаниями на что-л. или нарушениями порядка (в отриц. ф.)
Бу ыт сатанымаары гынна. Мантан инньэ баайыыга туттахха табыллар. И. Федосеев
[Уоһук:] Суох! Бу киһи сатамматыгар тиийдэ [маһы уорбут]. Холкуостан киэр гыныахха бу киһини. Күндэ

1. даҕ.
2. Хаан курдук өҥнөөх. ☉ Красный
   Мааны таҥаска баҕалаах, Кыһыл таҥаска кыһалҕалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кыракый кыһыл былааҕы астылар. Амма Аччыгыйа
   Күөх, кыһыл, маҥан — араас сибэккилэр, Сыһыыларбар араастаан чэлгийэллэр. С. Данилов
3. Кытарымтыйан көстөр, кытархай, кугас. ☉ Рыжий
   Кыһыл ынах маҥырыымаҥырыы сүүрэр (тааб.: өрт уота). [Украинец] кыһыл бытыктаах этэ. Эрилик Эристиин
4. көсп., истор. Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр, ол туһугар туруулаһар (Гражданскай сэрии кэмигэр), кыһылга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к красным (во время Гражданской войны)
   Баабылап уруккута кыһыл бартыһаан. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сэриилэр ханна бааллара биллибэт. В. Протодьяконов
   Сир ахсын кыһыл этэрээттэр тэриллибиттэрэ. Н. Габышев
5. аат суолт.
6. Туох эмэ кыһыл, кытархайдыҥы өҥө. ☉ Красный, рыжий цвет кого-чего-л.
   Эмиэ туох эрэ кыһылы уоппут. Амма Аччыгыйа
   Саһыл кыһыла хараҥаҕа соччо көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Уулаах отон кыһыла кырдал аайы кыым буолан чаҕылыйар. К. Кулиев (тылб.)
   2
   кэпс., көр арыгы. Кыратык кыһылла Амсайыахха дуу, хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап
   Биирдии кус сууйуута биирдии кыһыл. В. Яковлев. Арыгы бииһин ууһа үрүҥҥэ, кыһылга, десертнэйгэ арахсар. ЭХК
7. истор. Гражданскай сэрии кэмигэр саҥа Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр байыаннай киһи, дьон. ☉ Красный, красные (во время Гражданской войны)
   Дьахтар аймах кырааһынайга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
   Мин кыһылга үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
   Улахан уолаттар кыһылларга барбыттара. Эрилик Эристиин
   ♦ Кыһыл атахтаа — барааччыныкэлээччини олус диэн эрэйдээ, сындалыт. ☉ Утомлять, доставлять много страданий путнику (о местности)
   Айанньыт бөҕөнү кыһыл атахтаабыт …… сис хайалар ааттыын да дьиктилэр, саллыылаахтар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Кыһайан дэлби онно-манна сырытыннар, сүүрт. ☉ Заставлять, вынуждать много, долго ходить, обходить что-л. Кыһалҕа обургу кыһыл атахтаан, тиийбэтэххэр тиийэн, түгэммэтэххэр түгэнэн эрдэҕиҥ эбээт. Н. Босиков. Кыһыл атахтаах — кыһалҕаланан, онно-манна барытыгар бара-кэлэ сатыыр. ☉ Гонимый нуждой
   Кыһалҕалаах быдан былыргыттан кыһыл атахтаах. В. Титов. Кыһыл илиитинэн — туох да сэбэ суох, илии эрэ күүһүнэн. ☉ соотв. голыми руками
   Кылана-кылана, Кыһыл илиилэринэн кыдыспыттар. П. Ойуунускай
   Бу суолу …… хаайыылаахтар кыһыл илиилэринэн туппуттара. И. Федосеев
   Кини аарыма бөрөнү кытта кыһыл илиитинэн киирсэн турардаах. П. Аввакумов. Кыһыл сыгынньах — таҥаһа суох. ☉ Раздетый, голый; соотв. в чем мать родила
   Кыһынын тиийэн, Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кыһыл тыл — туох да олоҕо суох кураанах тыл. ☉ Пустословие, фразёрство
   Интернационализм диэн кыһыл тыл буолбатах. В. Ленин (тылб.). Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — кими эмэ күүскэ мөҕөр-үөҕэр, мөҕө, үөҕэ тоһуйар. ☉ Крепко ругать, бранить кого-л.; встречать кого-л. крепкой руганью, бранью
   Күнүскү чаай кэннигэр Өлөксөй дьиэтигэр кэлбитигэр, ийэлээх ойоҕо кыһыл тылларын үрдүгэр түһэрдилэр. Д. Токоосоп
   Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын диэн, мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да суолталааҕы гыммакка, кураанах тылынан эрэ сылдьар. ☉ Быть краснобаем, фразёром; много болтать, мало дело делать
   Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, …… кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
   Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
   Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК. Кыһылынан көр — кытарбыт, кыыһырбыт хараххынан көр. ☉ Смотреть налитыми кровью глазами, злобно
   «Кугастаайы» диэн кыһылынан тиэритэ көрөн кэбиспит …… уот кугас оҕустаахтар. Амма Аччыгыйа. Кыһыл ытыһынан — туга да суох, кураанах. ☉ С пустыми руками
   [Ыалдьыты] утары уунара суох кыһыл ытыспынан көрүстүм. Н. Лугинов
   [Сыбаайбаҕа] кыһыл ытыспытынан тиийэбит дуо? С. Дадаскинов. Кыһыл этинэн көрөр — аһаҕас дириҥ баастанар. ☉ Иметь открытую рану
   Икки ньилбэгин тириитэ соролонон түһэн, бүтүн ый тухары кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
   ◊ Аалай кыһыл — сырдык кыһыл. ☉ Светло-красный, алый
   Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй. Кыһыл ала түөлбэ. — кугас ала диэн курдук (көр кугас). Кыһыл балык — муораттан өрүскэ тахсан ыыр кыһыл эттээх балык: уһуна миэтэрэ аҥаарын кэриҥэ, ыйааһына биир-балтараа киилэ. ☉ Красная рыба, горбуша
   Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.). Кыһыл билиэт кэпс., истор. — партийнай билиэт. ☉ Партийный билет
   [Иванов:] Кэргэн, олох боппуруоһа улахан боппуруос, көннөрү боппуруос буолбатах. Итинниккэ кыһыл билиэттэриттэн арахсаллар. В. Протодьяконов. Кыһыл буулуур — түүтүн иһин нуолура туртайан уонна туох баар түүтэ кытарымтыйан көстөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжеватый (о масти лошади)
   Кыһыл буулуур атын мииммитэ. Эллэй
   Ньоҕурук кыһыл буулуур биэни хайҕаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Кыһыл дуоска — Бочуот дуоската диэн курдук (көр бочуот). Дукаай икки Дьарааһын икки …… Кыһыл Дуоскаҕа суруллубуттар. Күндэ. Кыһыл кирпииччэ — уматыллыбыт, тутууга, оһоххо туттуллар кирпииччэ. ☉ Красный, огнеупорный кирпич
   Дьиктилээх куорат Тутуллар кыһыл кирпииччэтин Биирдэстэрэ — мин. П. Тобуруокап
   Кыһыл көмүс көр көмүс II. [Муссерен] икки кыһыл көмүс мэтээллээх. Эрилик Эристиин
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кыһыл көмүс боччук истор. — ортотугар кыһыл көмүс уулларыллан кутуллар бөкүнүк кыра туой көһүйэ. ☉ Глиняный горшок, в котором плавили золото. Былыр саха уустара кыһыл көмүс боччук диэн тэрили тутталлара. Кыһыл көмүс пуонда — туох эмэ уһулуччу сыаналаах, суолталаах саппааһа. ☉ Золотой фонд
   Кини [А.И. Софронов] пьесалара Саха литературатын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ. «Кыым»
   Кыһыл көмүс сыбаайба көр сыбаайба. Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «ЭК». Кыһыл кумах — хайа кумаҕа. ☉ Горный песок
   Кыйыра көтө турар Кыһыл кумахтаах …… дойду эбит. Ньургун Боотур. Кыһыл кычык түөлбэ. — уот сиэбит сиригэр үүммүт титирик ыркыйа. ☉ Заросли молодой лиственницы на гари. Үрэх уҥуор кыһыл кычык көстөр. Кыһыл кута зоол. — көмүскэнэригэр дьөлө сиир убаҕаһы тыктарар хомурдуос. ☉ Бомбардир (жук). Кыһыл мас бот. — хара эбэтэр харатыҥы от күөҕэ өҥнөөх, үрдүк суортаах столярнай оҥоһукка туттуллар, тропическай дойдуга үүнэр олус кытаанах мас. ☉ Красное дерево
   Кыһыл маһы күндү миэбэли оҥорорго туһаналлар. КВА МГ. Кыһыл моонньоҕон түөлбэ., көр хаптаҕас. Көҥүскэ кыһыл моонньоҕон үүммүт. Кыһыл муннук — 1) тэрилтэ култуурунай-сырдатар үлэни ыытарга аналлаах хоһо, муннуга. ☉ Красный уголок
   Кыргыттар кыһыл муннук тэрийбиттэрэ. Далан; 2) спорт. тустууга, буоксаҕа киирсэр дьонтон биирдэрэ көбүөргэ, риингэҕэ тахсар, сынньанар анал миэстэтэ. ☉ Красный угол
   Сынньалаҥ кэнниттэн аны кыһыл муннук бөҕөһө сэрэтии ылар. «Кыым». Кыһыл оҕо — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Новорожденный младенец
   Ийэтэ, [кини] кыһыл оҕо эрдэҕинэ, өлбүтэ. Суорун Омоллоон
   Балааҕыйа кыһыл оҕотун эмиийдээбитинэн барбыта. Л. Попов. Кыһыл отон түөлбэ., көр отон. Кыһыл отон үүнүүтэ үчүгэй. Кыһыл салахай бот. — кытархай өҥнөөх, уу дириҥэр үүнэр, умнаһа, силиһэ, сэбирдэҕэ суох олус синньигэс үөскэхтиҥи үүнээйи. ☉ Красная водоросль
   Муораларга, окыйааннарга ордук буурай уонна кыһыл салахайдар үгүстэр. КВА Б
   Кыһыл саһыл көр саһыл. Дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
   [Булчут кулуба ойоҕор] биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап. Кыһыл сиэр — кытарымтыйан көстөр сырдык тураҕас (ат дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-гнедой с красноватым отливом (о масти лошади)
   Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, саһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр. ОМГ ЭСС. Кыһыл соһо (кырааска) — кыһыл өҥнөөх от-мас сүмэһинэ кырааска. ☉ Охра
   [Таас хайаҕа ойуулар] оҥоһуллубуттар кыһыл соһонон. Багдарыын Сүлбэ
   Таас хайа сырайдарыгар кыһыл соһо кыраасканан араас ойуулары оҥорон хааллараллар. МАП ЧУу. Кыһыл субай — убаҕас сырдык кыһыл хаан. ☉ Алая жидкая кровь
   Кыыс дьахтар кыһыл субайынан, Кырыыс этинэн кыырдаҕым буоллун. П. Ойуунускай. Кыһыл сыалаах — мөлтөх уойуулаах (сылгы). ☉ Слабой упитанности (о лошади)
   Кыһыл сыалаах — кыра саал дуомнаах, онтукатын өҥө кытархай. АНП СЭЭ. Кыһыл талах (дьахтар талаҕа) бот. — үрүҥ сибэккилээх, үрүҥ туораах сиэмэлээх, кыһыл умнастаах, ойуур саҕатыгар, уу арыытыгар, алааска үүнэр сэппэрээк талах. ☉ Свидина. Үрэххэ кыһыл талах үүнэр. Кыһыл тугут түөлбэ. — төрөөбүтүнэн тугут. ☉ Новорожденный олененок. Горнайга төрөөбүтүнэн тугуту кыһыл тугут дииллэрин түөлбэ тыл тылдьытыгар бэлиэтээбиттэр. Кыһыл тураҕас — кыһыл аалыктаах сиэллээх, кутуруктаах, самыыта, уорҕата, хоҥоруута кытарымтыйан көстөр, быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө сырдык тураҕас өҥнөөх (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Гнедой с красноватым отливом в гриве и хвосте (о масти лошади)
   Тураҕас дьүһүн арахсар: хара тураҕаска, кыһыл тураҕаска, өһөх тураҕаска, эһэ тураҕаска. ОМГ ЭСС. Кыһыл тэллэй — тэтиҥ, бэс, хатыҥ, харыйа, тиит тулатыгар үүнэр кыһыл эбэтэр кугастыҥы кыһыл сэлээппэлээх тэллэй. ☉ Подосиновик. Кыһыл тэллэйи соркуойдууллар, хатараллар, тууска, маринадка угаллар. Кыһыл устуруока — апсаас саҕаланыытыгар чугуччу суруллар устуруока. ☉ Красная строка. Тиэкис кыһыл устуруокаттан саҕаланар. Кыһыл хааннаах — сырдык сэбэрэлээх, тэтэркэй. ☉ Белокожий; румяный
   Кыһыл хааннаах оҕо киһи суот тардан лаһырҕата олорор. М. Доҕордуурап
   Кыһыл харах — кыһыыдай диэн курдук. [Киһи] эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Оҕонньоттор кыһыл харах, бэл сордоҥ уонна тэҥили курдук балыктары «сыыс» балык диэн ааттыыллар. «Чолбон». Кыһыл чуум — табаһыттар култуурунай кииннэрэ. ☉ Культурный центр оленеводов, красный чум
   Бөһүөлэккэ …… кыһыл чуум, фактория аһыллыахтара үһү. Болот Боотур
   Кинини, кыһыл чуум аттынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин. Кыһыл эриэн — сырдык толбонноох кугас. ☉ Переливчато-рыжий
   Кыһыйбыт, кыыһырбыт Кыһыл эриэн таракаан. Күн Дьирибинэ
   [Сыырдаах ыала] кыһыл эриэн сылгылаах. С. Зверев. Кыһыл эттик эмп. — хааны кытардар, тыынарга наадалаах кислороду эккэ бүтүннүү тарҕатар бэссэстибэ. ☉ Эритроцит
   [Сылгы иһин үөннэрэ] уҥуох көмүрүөтүгэр үөскүүр хаан кыһыл эттиктэрин үөскээһиннэрин хам баттаан аҕыйатар. НПИ ССЫа. Саадьаҕай кыһыл — көхсүгэр маҥан ойуулаах кыһыл. ☉ Красный с белыми пятнами на спине
   Бу сытар хатыҥым төбөтүгэр …… саадьаҕай кыһыл эриэн үөн эриллэн турар эбит. С. Зверев. Уот кыһыл — уот курдук кыһыл. ☉ Огненно-красный
   Уот кыһыл сибэккилэр аппыттар. Суорун Омоллоон
   Манна баар уот кыһыл сибэкки. П. Тобуруокап
   др.-тюрк., тюрк. кызыл