кыһарыйтар диэнтэн хай
аата. Партияҕа [саахымакка] хос быһаарыыны биир эрэ сиргэ оҥорон ааһыахпыт. Ол бу систиэмэнэн киириигэ харалар оонньуулара дьадаҥытыттан кыһарыйтарыы. НСС ОоО
Харчы, үп, таҥас-сап да өттүнэн кыһарыйтарыы да ханна барыай? «ЭК»

туохт. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн, кыһарыйтаран тэйэн биэр, тэскилээ. ☉ Избегая чего-л., уклоняясь от чего-л., вынужденно убегать, спасаться бегством; находиться в отдалении
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Онно [Мэйи сиригэр] былыргы өбүгэ тоҥус өлбөт-мэҥэ хоодуот бииһэ кыһалҕаттан уонна кыһарҕантан кыйдаран, кыыл-бырах сырыттахтара, айылҕа атаахтаппатах оҕолоро. Л. Попов. Харачаев эдэр сааһыгар атаҕастабылтан кыйдаран, дойдутуттан атах мээнэ баран, онно-манна бырадьаага сылдьыбыта. СЛ 9–10

аат. Маҥан дьүһүннээх, кыһыл атахтаах, тумустаах, кынатын бөдөҥ харалаах, туруйа бииһигэр киирэр бөдөҥ көтөр. ☉ Белый журавль, стерх
Биир бэрт үтүө киһи …… көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах. Ньургун Боотур
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт. П. Ойуунускай
[Былыттар] саҕахха көстүбүт күн уотугар кыһарыйтаран кыталык курдук кылбаҥнаһан, тус хоту туртаҥнаһа турдулар. С. Федотов
◊ Кыталык элэмэс — атаҕа сүһүөҕэр диэри маҥан кугас элэмэс (сылгы дьүһүнэ). ☉ Лошадь пегой масти с белыми до колен ногами. Кэлин атаҕа үрүҥэ суох, илин эрэ атаҕа үрүҥ буоллаҕына да, кыталык элэмэс дэниллэр. Сылгыһыт с.
ср. эвен. гелтали ‘белый’

тыаһы үт. туохт. Улахан бүтэҥи тыаһы-ууһу таһааран, туох да тутулуга суох аллара диэки бар, суулун (туох эмэ ыарахан ыйааһыннааҕы эбэтэр элбэҕи этэргэ). ☉ Падать, валиться с высоты, издавая громкий глухой шум (о чем-л. тяжелом или следующих друг за другом нескольких предметах)
[Ньукуһуок] саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска хампы оҕустаран, эттиин бэйэлиин табаларын соһон таҥнары күккүрээбиттэрэ, аллара хайа тэллэҕэр …… биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Хайа хаара сууллан күккүрээбит. И. Федосеев
◊ Көһөн күккүрээ — туохтан эмэ кыһарыйтаран, күһэллэн туох баар малгын-салгын барытын илдьэ көс. ☉ Вынужденно переселяться, перебираться куда-л. со всем своим имуществом, скарбом
Бука, аны күһүн бу диэки көһөн күккүрээн тахсар дьон буолуохпут ээ. М. Доҕордуурап
Витя пиэрмэтэ бүтүннүү эрдэ, күөх тахса илигинэ, бөһүөлэккэ көһөн күккүрээн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Сарсын киэһэтигэр саҥа ыал көһөн күккүрээн кэлбиттэр. В. Яковлев. Ытаан күккүрээ — улаханнык, саҥа таһааран, уйа-хайа суох ытаа. ☉ Плакать в голос, навзрыд, реветь
Ама да мин буолтум иһин, ыалга киирэн, ытаан күккүрүү олордомуй? Р. Кулаковскай

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн оҥоро сатаа, туох баар күүскүнэн оҥор. ☉ Стараться (делать что-л.), прилагать к чему-л. все усилия
[Кулуба] Мин дьыалабар кыһанаар. Эрэйгин кэллэххинэ төлөнүө буоллаҕа. Н. Неустроев
Тогойкин, кыһаннаҕына, итинннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Суруйааччылар дэҥ кэриэтэ ханнык эмэ герой аата туохтан төрүттээҕин быһаарарга кыһаналлар. ФЕВ УТУ
2. Туохха, кимиэхэ эмэ болҕомтоҕун уур, туохтан эмэ дьиксин (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обратить внимание на кого-л., принять во внимание что-л., беспокоиться о чем-л. (употр. в отриц. ф.)
Үрүҥ Уолан үстэ да өллүн, Онно мин Олус кыһаммаппын. П. Ойуунускай
Сөдүөччүйэ саҥатыгар кыһаммакка, Миитэрэй оһох уотун күөдьүттэ. Амма Аччыгыйа
Булчуттар ытыалаан уйуһутан истилэр …… андылара кыһаммат. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Туохха эмэ наадый, кыһарыйтар. ☉ Нуждаться, испытывать нужду в чем-л.
Уолан киһи обургу …… Уолугунан тыынна, Оройунан оонньоото, Ойууру одуулаата, Ойоххо кыһанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харчыга олус кыһаммыт үһү, онон икки хонук иһигэр куччугуйа биэс тыһыынчата ыытыаҥ үһү диэр. С. Ефремов
ср. хак. кичен ‘заботиться о чем-л.; настаивать на чем-л.; прилагать усилия к чему-л.’

1. аат.
2. Көнөтүк субуспут биир тэҥ туох эмэ эрээтэ. ☉ Ряд, линия ровно расположенных однородных предметов
   Микиитэ дьон быыһынан сылыкыччыйан киирэн саамай инники кэккэҕэ олоруна охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Хонууга сөмөлүөттэр кэккэлэрэ элэгэлдьиһэн хааллылар. Л. Попов
   Күөлбүтүгэр уонна томторго кыһарыйтаран дьиэлэрбит биир кэккэнэн турар буоланнар, дэриэбинэбит ыһыллаҕас, уһун. Г. Угаров
3. көсп. Биир уустаах ханнык эмэ бөлөх, араҥа. ☉ Группа людей, объединенных какой-л. общностью, слой (напр., общества), среда
   Биһи — эдэр гвардия, Кыайтарбат кэккэбит. П. Ойуунускай
   Баай былааһын утары …… дьаныардаахтык охсуһуохтаахпыт, бэйэбит кэккэбитин хаҥатыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап
   Хаста даҕаны хаһыакка үчүгэй учууталлар кэккэлэригэр ахтыллыбыт этим. Н. Габышев
4. байыан. Биир кэрискэнэн турар дьон эрээтэ. ☉ Строй
   Элбэх мөлүйүөннээх Этэрээт кэккэтэ Кинилэр суолларын Кэҥэтэн барыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол ыраах эниэни таҥнары Кэккэлэр субуһан киирэллэр. Эрилик Эристиин
   Хайдахтаах да кырыктаах кыргыһыыга кэккэ ыһыллыа суохтаах. Н. Лугинов
5. калька., публ. Элбэхтэн сорҕото, төһө эрэ ахсаана. ☉ Часть, ряд чего-л. (напр., недостатков)
   Кинини отчуоттатан баран, кэккэ итэҕэстэртэн ураты, уопсай үлэтин «үчүгэйинэн» сыаналаабыттара. Н. Лугинов
   Поэт сэрии бүтүүтүгэр …… кэккэ кылгас публицистическай ыстатыйалары суруйталаабыта. КНЗ ТС
   Управление кэккэ сылларга ночооттоохтук үлэлээн кэлбитэ. «Кыым»
   2
   сыһ. суолт. кэккэлэһэ диэн курдук. Кэккэ бииргэ хаамсан, Кэлэр-барар эбиттэр. Саха нар. ыр. III
   Кини биһикки куойкаларбыт кэккэ түбэстилэр. Н. Заболоцкай
   Кинини кытта кэккэ олорбут эдэр дьахтар …… Петровка мичээрдии-мичээрдии, дорооболоһон төбөтүн хоҥкус гыннарар. Амма Аччыгыйа
   ср. кирг. хырха ‘ряд’

туохт.
1. Олус кыра, кыараҕас сиргэ нэһиилэ бат, батан киир. ☉ С трудом поместиться, втиснуться, вклиниться во что-л. узкое
[Тииҥ] уйатыгар кыбыллан киирэн сытынан кэбиспитэ. И. Федосеев
Лена биир нуучча уолунаан киирэннэр, оҕолор сыҕайсан биэрбит миэстэлэригэр кыбыллан олордулар. Суол т. Уол оптуобус кэлбитигэр киирэн дьон быыһыгар кыбыллан турда. «Чолбон»
2. Кыараҕас сиргэ ыга киирэн, иҥнэн, кыайан хамсаабат, босхолонор кыаҕа суох буол. ☉ Быть зажатым, стиснутым со всех сторон; застрять где-л., в чем-л.
Мин соһуйдум, ааны саба баттаатым, өлүү болдьохтоох, бөрө тахсан иһэн халҕаҥҥа моонньуттан кыбылынна. Т. Сметанин
Байбааскы, учуутал икки ытыһыгар кыбыллан туран, бэркэ кэмчиэрийэ-кэмчиэрийэ: «Байбааскыбын», — диэбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Туртаһы сүүрүк сылбахха сыбаабыта, туртас икки талах икки ардыгар кыбыллан хаалан баран, төбөтүн ньолбоччу быраҕан, хамсаабакка сыппыта. И. Федосеев
3. көсп. Эбиискэ курдук киирэн биэр, эбилин. ☉ Примешиваться, вклиниваться
Кийииппит биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Онон, айаҕалыы сатаан, тииһик кыбылыннаҕа диэн эйигин ыҥыртардыбыт. Эрилик Эристиин
Дельта сирдэрин ааттара, үгүс булкааһыга суох, уу сахалыы эбиттэр. Нууччалыы аат диэн биир эмит кыбыллан ааһар. Багдарыын Сүлбэ
Володя кыһыытыгар-абатыгар аны кыбыстыы санаата кыбылынна. «ХС»
4. көсп., сүөл. Туохха эмэ туораттан кыттыһан, орооһон, үчүгэйэ суох быһыыга киир, түбэс. ☉ Впутываться, ввязываться во что-л. скверное, вмешиваться, влезать во что-л. Кэпсэтиигэ кыбыллан Алгыс уолчаан айманна. Р. Баҕатаайыскай
[Ат сүүрдүүтүн ыытары көҥүллүүртэн бэрэссэдээтэл мунаарбыта], ол эрээри кэтэмэҕэйдээбитэ, онно-манна кыбыллыам диэн сэрэхэдийбитэ. И. Федосеев
Мин бу дьыалаҕа кыбыллыахпын олох баҕарбатаҕым. М. Попов
5. көсп., кэпс. Ыалга дьукаах эбэтэр ханна эмэ кыараҕастык олор. ☉ Не имея своего жилья, занимать угол у кого-л., тесниться у кого-л.
Ыларовтаах олохтоох ааталар, сорох дьон этэринэн, «сүрэҕэ суох буоланнар», ол саҕана уйа туттубатахтар, ыалларга кыбыллан олорор үгэстээхтэр эбит. Р. Баҕатаайыскай
Эн биир эмэ тыа дьоно түһэр ыалларын хайа эмэ муннуктарыгар-ханныктарыгар кыбылыннаххына баһыыба буолара. Н. Заболоцкай
Бэйэбит бас билэр дьиэтэ суох буоламмыт, үксүн ыалга кыбыллан олорорбут. «ХС»
♦ Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки I
Бу кэмҥэ түрмэ кыһыл да, биэлэй да илиитигэр суох буолан икки уот икки ардыгар кыбыллан олорбута. Эрилик Эристиин. Сыа быыһыгар быччархай кыттыспытыгар (кыбыллыбытыгар) дылы — үчүгэйгэ куһаҕан булкуспутун эбэтэр сыһыана суох атын кыттыспытын этэллэр. ☉ В однородную среду попало что-л. инородное; во что-л. хорошее, доброе примешивается что-л. досадно неприятное (букв. как железа в жире)
Ол эрээри, сыаҕа быччархай кыбыллыбытын курдук, куһаҕан дьон син бааллар. С. Ефремов
Кэлии дьон ортотугар ыраас өйдөөх-санаалаах дьон уонна сыа быыһыгар быччархай кыбыллыбытыгар дылы, уһун солкуобайы эккирэтээччилэр, аакка-суолга баҕалаахтар элбэхтик кэлбиттэрэ. «Сахаада»
Ырыыска быыһыгар (кыбылын) түөлбэ., көр икки уот икки ардыгар (кыбылын). Дьэ ырыыска быыһыгар кыбыллыбыт эрэйдээх эн баар эбиккин. У. Нуолур. <Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — кыһалҕаҕа ылларан, олус кыһарыйтарбыт, ыксаабыт, ыгылыйбыт. ☉ Впасть в состояние крайнего беспокойства, тревоги, волнения, не находить себе места
[Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ, үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2