туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн оҥоро сатаа, туох баар күүскүнэн оҥор. ☉ Стараться (делать что-л.), прилагать к чему-л. все усилия
[Кулуба] Мин дьыалабар кыһанаар. Эрэйгин кэллэххинэ төлөнүө буоллаҕа. Н. Неустроев
Тогойкин, кыһаннаҕына, итинннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Суруйааччылар дэҥ кэриэтэ ханнык эмэ герой аата туохтан төрүттээҕин быһаарарга кыһаналлар. ФЕВ УТУ
2. Туохха, кимиэхэ эмэ болҕомтоҕун уур, туохтан эмэ дьиксин (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обратить внимание на кого-л., принять во внимание что-л., беспокоиться о чем-л. (употр. в отриц. ф.)
Үрүҥ Уолан үстэ да өллүн, Онно мин Олус кыһаммаппын. П. Ойуунускай
Сөдүөччүйэ саҥатыгар кыһаммакка, Миитэрэй оһох уотун күөдьүттэ. Амма Аччыгыйа
Булчуттар ытыалаан уйуһутан истилэр …… андылара кыһаммат. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Туохха эмэ наадый, кыһарыйтар. ☉ Нуждаться, испытывать нужду в чем-л.
Уолан киһи обургу …… Уолугунан тыынна, Оройунан оонньоото, Ойууру одуулаата, Ойоххо кыһанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харчыга олус кыһаммыт үһү, онон икки хонук иһигэр куччугуйа биэс тыһыынчата ыытыаҥ үһү диэр. С. Ефремов
ср. хак. кичен ‘заботиться о чем-л.; настаивать на чем-л.; прилагать усилия к чему-л.’

I
туохт. Тугу эмэ быһаҕынан чараас гына элийэ быс (хол., маһы, балыгы). ☉ Строгать
Болугур оҕонньор балыктарын кыһар. Н. Якутскай
Мас буллум. Быһахпын ылан сигири кыстым уонна испиискэбинэн ол сигирибин уматтым. Суорун Омоллоон
Ох саабыт оноҕоһун тииттэн кыспыппыт. Н. Босиков
Оҕонньор сытыы быһаҕынан хаппыт талаҕы кыһан кырылатта. А. Сыромятникова
ср. тат. кисү ‘резать, отрезать; рубить’
II
аат. Дьыл саамай тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Зима
Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Кыс устатыгар баһаам уларыйыы тахсыбыт. Г. Колесов
Кыс ааһыа, саас кэлиэ, оччоҕо Барыта саҥалыы салаллыа. «ХС»
Дэлэйдик, өлгөмнүк оттооҥ, оту кытаатыҥ — Кыһы быһа тоттук-өҥнүк Ынах аһаан кыстаатын. «ХС»
◊ Кыс мас — кыһын тэлгэһэҕэ кыстыыр маһы уурар, эрбиир уонна хайытар сир. ☉ Место во дворе для распилки, рубки и укладки дров
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
Кыс маска аҕыйах кураанах дүлүҥ кыстана сытарыттан, биирдэстэригэр тэрээк сүгэ батары охсуллубут. Тумарча
Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска тахсан олорон кэпсэттилэр. «ХС»
△ Кыстыыр мас саппааһа. ☉ Запас дров на зиму. Быйыл кыс маспыт аа дьуо тиийэр. Кыс хаар — күһүн түһэн баран ууллубакка кыстыыр хаар. ☉ Выпадающий поздней осенью обильный снег, остающийся на зиму
Үгүскэ кыс хаар уулунна, Үгүскэ күөх от хагдарыйда, Эн эрэ суоххун мин таспар, Арай өрүү бааргын сүрэхпэр. Л. Попов
Кыһын, — Кыс хаар үллүктүүрэ, Кырса суорҕанынан үлбүйэрэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаара Түһэрэ аргыый намылыйда. Дьуон Дьаҥылы. Кыс хаар ортото — кыһын үгэнэ, кыһын буолан турдаҕына. ☉ В середине зимы, глубокой зимой
Кыс хаар ортото кыталык этинэн сүрэхтэппиккэ дылы (өс хоһ.). Ото суох буоллаҕына, кыс хаар ортото сүөһү ханна баран аһыай? «ХС»
тюрк. кыш

тыаһы үт. туохт. Тугунан эмэ охсон кылгас иһиирэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать короткий свистящий звук
Биһи киһибит тиэтэйэр, Атын «кыс» гына кымньыылыыр. С. Васильев

туохт. Тугу эмэ оҥорорго олус кичэй; кимиэхэ-туохха эмэ болҕомтоҕун олус уур, кыһалын. ☉ Очень стараться в чем-л.; сильно озаботиться чем-л., заботиться о ком-л. — Бу сайын дьарҕам көбөн тиийбиппэр: «Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла
Бу кыһаммытын-мүһэммитин, сүүрбүтүн-көппүтүн! Далан
Арахпакка, уһуннук кыһаннахха-мүһэннэххэ, ханнык даҕаны күчүмэҕэй суол тобуллар түгэнэ син көстөн тахсааччы. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ үс көҕөнү босхо бултанан ылыах киһи курдук, сирэйэ-хараҕа турбута, кыһаммыта-мүһэммитэ сүрдээх. Н. Заболоцкай

кыс (или хаар ) ортото середина зимы; кыс устата в течение зимы, в продолжение зимы; кыс мас запас дров на зиму.

строгать (ножом); балыкта кыс = настрогать рыбы (мороженой).

1) заботиться о ком-чём-л.; стараться (хорошо делать что-л.); 2) разг. нуждаться, иметь нужду, потребность в чём-л.; таҥаска кыһаналлар они нуждаются в одежде.

n. winter; кыс хаар n. winter snow, snow which will not melt until May; кыс мас n. wood cut in the fall to prepare for winter; кыстаа= v. to winter, spend winter; кыстыыр көтөр n. winter birds; кыһыҥҥы a. wintery, pertaining to winter; сайын кыһын n. the whole year

v. to cut; to plane, scrape, carve; кыһыы= v. to scrape

v. to need, require; to strive; to be concerned with, worry; кыһалга n. need, necessity