нареч. от күккүрээ =; күккүрэччи ытаа = плакать громко, навзрыд.

побуд. от күккүрээ =; соһон күккүрэт = волочить что-л. с громким глухим шумом; ытаан күккүрэт = плакать в голос, реветь.

сыһ.
1. Хаппыт тириини эбэтэр ыарахан тимир ньаалбааны соһор курдук тыастаахтык. ☉ Нареч
от күккүрээ. Дуорастаайабы быһыта кырбаан, дьиэ таһын диэки сон курдук күккүрэччи сыһан, таһаара турдулар. Эрилик Эристиин
2. Тохтообокко, күүскэ, уйа-хайа суох (ытаа). ☉ Громко, навзрыд (плакать). Күккүрэччи ытаа

күккүрээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бөдьөкө туркуга «көлүллэн» кэбистэ. Ньургуну олорто уонна соһон күккүрэппитинэн барда. Болот Боотур
Семен Табунанов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Ол өйбүн сүтэрэн сыттахпына, өстөөх биир саллаата саҕабыттан ылан, оруос ортотуттан соһон күккүрэтэн суолга киллэрбитэ. ССС

аат. Дьиэҕэ-уокка туттуллар тэрил, мал; туттар сэп-сэбиргэл бүтүннүүтэ. ☉ Предметы обихода; домашний скарб
Ийэлэрэ күнүскү ынахха тахсыбытын кэннэ, Чүөчээски малынсалын барытын хомунна. Суорун Омоллоон
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Табаларын тутан, аһаан-сиэн баран, өйүүҥҥэ диэри туттуллубат маллары-саллары сэтии табаларга тиэйдилэр. Т. Халыев

туохт. Киһи олорбот буолан эргэр, алдьана быһыытый (дьон олорботоҕо ырааппыт дьиэ туһунан этэргэ). ☉ Принимать нежилой вид, приходить в запустение (о доме, в к-ром продолжительное время никто не жил)
Биһиги сайылыкпыт тулатынааҕы ыаллар суохтар, дьиэлэрин үксэ өтөхсүйбүттэр. Далан
Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
Оҕонньор көһөн күккүрээн кэлэрин кытта, киһитэ-сүөһүтэ суох өтөхсүйэн турбут Балаҕаннаах сир сиринэн, дойду дойдунан буола охсон хаалла. Н. Заболоцкай

туохт. Улаханнык хомойон (ардыгар үөрэн), куттанан, уолуйан, ыалдьан хараҕыҥ уутун тох (үксүгэр сыҥсыйа-сыҥсыйа биитэр улаханнык саҥа таһааран). ☉ Проливать слёзы (напр., от боли), плакать, рыдать
Туох да олус үөрбүттэр, Күтэр оҕонньор үөрүүтүн омунугар ытаабыт үһү. Н. Неустроев
Кини кутталыттан ытаан, хараҕын уута тугу да сатаан көрдөрбөт этэ. Суорун Омоллоон
Маша икки санна ибигирии-ибигирии, ытыы сытта. М. Доҕордуурап
♦ Муннукка ытаабыт <киһи, дьон> көр муннук
Саа, булт, кус-куобах диэн баран муннукка ытаабыт киһи этэ. Күннүк Уурастыырап
Сэргэй собо диэн баран муннукка ытыыр. Н. Босиков
Саха оҕолоро үөрэх диэн баран муннукка ытаабыт дьон буоллахпыт. ВВ ТТ. Муҥун ытыыр — наһаа кэмсинэр, суланар. ☉ Испытывать сожаление о комчём-л., печалиться
Көннөҕө диэбиппит, төннүбүт эбит, эдьиийэ биһиги муҥмутун ытыыбыт. Н. Босиков
Куорат тойотторо кэлин кэмсинэн, муҥнарын ытыыллара. П. Филиппов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр көр сүрэх I. Чоочо баай хабалатыгар түбэһэн, Мин сүрэҕим хаанынан ытаабатаҕа. С. Данилов
Сык-сык ытаа көр сык-сык. Кыыс оронугар сык-сык ытыы сытара. Уйа-хайа суох ытаата көр уй-хай. Кууһан ыллым да, иккиэн саҥа таһаарбакка эрэ, уйахайа суох ытаан бардыбыт. Күрүлгэн
Оҕолор сороҕор сэриигэ барбыт аҕаларын ахтан, уйа-хайа суох ытаан бараллара. Күрүлгэн
Үөрэ ытаан ааһар көр үөр III. Былыр үөрэ ытаан ааспыт үһү дииллэрин истэр этим. <Хара> хаанынан ытыыр көр хаан I. Хараҥаҕа хаайтаран, хара хаанынан ытаабыт харахпыт аһыллан, үөрэхпит үрдээтин! П. Ойуунускай
Дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун …… төһө эрэ хаанынан ытаан эрэр. Суорун Омоллоон. Ытаа да ыллаа — хайдах да гын, хайаа даҕаны, син биир туһа тахсыбат диэн этии. ☉ соотв. хоть пой, хоть волком вой (букв. хоть плачь, хоть пой)
Ытаа да ыллаа, аны аһынар кыах суох. Суорун Омоллоон
Ытаа да ыллаа, ону хайыаҥ баарай?! Н. Лугинов
Бу иччитэх сиргэ ытаа да ыллаа — ким кэтээн туран абырыы кэлиэ баарай?! У. Нуолур. Ытыаххар диэри киэргэн (маанымсый) кэпс. — сиэри таһынан киэргэн, аһара маанымсый. ☉ соотв. разодеться в пух и прах
Кыыһы кэтэспит киһи диэх курдук, бу куйааска ытыаххар диэри киэргэммиккин дии. Л. Попов
Атасдоҕор дьонноруттан уларсан, ытыар диэри маанымсыйан, кэргэн кэпсэтэ бардаҕа үһү. «ХС»
◊ Ытаан күккүрээ көр күккүрээ
Кыра оҕо ытаан күккүрээтэ. Ытаан маккыраа көр маккыраа. Оҕонньор, оҕо курдук, ытаан маккыраата. Кэпсээннэр. Ытаан оҥтор көр оҥтор. Хайа, бу тоҕо ытаан оҥторо олордун? Ытаан сыккыраа көр сыккыраа. Оҕо муннукка туран оргууй аҕай ытаан сыккырыыр
ср. др.-тюрк. сыҕта, алт. сыкта ‘плакать’

I
аат. Күөлгэ үүнэр, оруосабай сибэккилээх, биэс-алта күөрчэх ытыгыныы олорбут сэбирдэхтээх уон-отут см уһуннаах элбэх сыллаах от. ☉ Водяное многолетнее растение, достигающее длины до десяти – тридцати сантиметров, с листьями по пять-шесть в мутовке, с розовыми цветками, уруть мутовчатая
Сайынын төрдүнэн уолар буолан, үрэхпит сүүрүгэ суох эбит. Харба от хото соҕус үүммүт. Н. Габышев
Тээллэрик харба отунан саба үүммүт ууга курданарыгар диэри кэһэн киирдэ. «ХС»
Былыык уонна харба от бааһынаҕа бэртээхэй уоҕурдуу буолаллар. А. Чехов (тылб.)
ср. алт. карма ‘зацелять, захватывать, ловить’
II
аат. Харамайдар ис уорганнарын холбуу аата (ис, куртах). ☉ Внутренности, желудок человека и животных.
ср. п.-монг. харбиҥ ‘отвислое брюхо’
III
аат. Ол-бу кыра, малсал, бөх-сах. ☉ Имущество, скарб, барахло. Оҕонньор утуйар таҥаһын, харбатын барытын хомуйан көһөн күккүрээн дьиэҕэ киирдэ
♦ Харбатын (харбатыгар) тэбинэр эргэр., түөлбэ. — көмүскэтэрдээҕэр эбэтэр туох эмэ тирэхтээҕэр эрэнэн, наһаа харса суохтук туттар. ☉ Проявлять большую смелость или дерзость, имея за спиной сильного защитника.

аат.
1. Дьиэ, тутуу ис өттүн алын тэлгэтиитэ, үктэлэ. ☉ Пол (в доме, помещении)
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кыычырҕаата. М. Доҕордуурап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
2. Өрүһү, үрэҕи уо. д. а. туоруур тутуу, күргэ. ☉ Мост (через реку, овраг и т. д.). Уруук ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын т а х с а н б и т и г и р э т э н э р э л л э р э б и т. Күндэ
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Дөрүн-дөрүн пуойастар кэлэн муостаны туораан лиһигирииллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Биир муостаҕа туруохпут көр биир
Бэйикэй аллаах, т ө һ ө лө ө х а т аҕа стаабыккын дьэ өйдүөҥ, биир муостаҕа туруохпут. Р. Баҕатаайыскай
Биир муостанан хаамтар көр биир. Оҕону куруук биир муостанан хаамтарар сыыһа. «ХС»
◊ Хара муоста — дьиэ ыраас муостатын аннынан буор кутуулаах хос муоста. ☉ Чёрный, черновой пол для утепления жилища
Семён Табунов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ