туохт.
1. Тугу эмэ өҕүлүннэрээри эбэтэр тоһутаары туохха эмэ кыбытан тарт (ас). ☉ Толкать, тянуть что-л., зажимая, прищемляя чем-л., чтобы сломать или согнуть. Маһы баҕана үүтүгэр олуйан тоһут. Тимири олуйан өҕүлүннэр
□ Соруйан тоһута олуйдахтарына, тимир да тостуо. Амма Аччыгыйа
Сүгэни ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов
Оҕонньор силис хоппоҕоругар сүгэни уган олуйда. А. Сыромятникова
2. Дьиэ, ампаар аанын олуурунан хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дом, помещение (обычно на деревянную задвижку). Ааны иһиттэн маһынан олуй
□ Тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан үс сиринэн кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан олуйан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ
3. көсп. Кими эмэ ыарахан, күчүмэҕэй балаһыанньаҕа, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
[Болтоһо:] Олох обургу Олуйарын оҥоһуннаҕына, Очуос да хайаны огдолутар эбит. А. Софронов
Кинилэр аска-таҥаска кыһаллан олороллорунан олуйан, киһи тугу эмэни оҥоруо эбитэ буолуо ээ. Н. Якутскай
Кулун Куллустуур бухатыыры Күн Толомон Ньургустай удаҕан «ойох ыл» диэн олуйан эрэр сурахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
4. спорт. Туста сылдьан утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан хатыйа эрий. ☉ Обвивать, зацеплять своей ногой ногу противника (в вольной борьбе и в борьбе хапсаҕай)
Холобур, биир бөҕөс атын бөҕөһү атаҕыттан ылла. Манна атаҕыттан ылларбыт киһи утары албастанан атаҕынан олуйуон, киһитин кууспутунан тиэрэ мэтэрийэн быраҕыан …… сөп. Е. Неймохов
Күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан охторуу, өттүктээһин — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
◊ Оһоҕос обото олуйан — аһара аччыктаан. ☉ Оголодав, проголодавшись
Баайбыт бараммытын, Топпут тохтубутун кэннэ, Ис иҥсэтэ иирэн, оһоҕос обото олуйан, Айах аһыыра албыннаан, Кэлиэхситтэргэ киирэн биэриэхпит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕос обото олуйара диэн эмиэ баар — ханнык баҕарар хамсыыр-харамай ааттаах тумнубатах кыһалҕата. «ХС»
ср. тюрк. ола ‘вертеть кругом, прикрутить, прикрепить’, монг. олих ‘боднуть одним рогом; поддеть одним рогом’

I
туохт. Баран иһэр хайысхаҕын уларыт, туора эбэтэр төттөрү диэки бар. ☉ Изменять направление движения, идти в сторону или обратно
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
Ыстапаан аттыгар турар сүүрбэччэлээх уол: — Бар, тоойум, эн уоту көр. Тыал буруйан уот сээкэйи былдьыаҕа, — диэтэ. И. Никифоров
[Саалаах дьахтар] Солоҥдону сойуолаан тулуппат, Сонордьут бэрдэ Кырынаас, тииҥ кыайан буруйбат, Кыраҕы, бэргэн. К. Туйаарыскай
II
аат. Сиэр-майгы куолутун, бэрээдэгин кэһии. ☉ Вина, проступок
[Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
Сыҕаайаптары кытта иирсибит буруйбун ситиспитэ быһыылаах этэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Сэрэтэбин. Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. Буруй барыта бэйэҕэр. С. Ефремов
Киһини итэҕэйэр эмиэ буруй буоллаҕай? Софр. Данилов
монг. буру
◊ Буруйга аах (ааҕын) — буруйдаах курдук санаа, санан. ☉ Считать себя виновным
Эрэ [Ыстапаан] даҕаны бэйэм бас билэрбин кырбыырым боруога суох диэн саныыр буолан, ончу кэмсиммэт, буруйга ааҕыммат этэ. А. Софронов
Ойох ылан кэлбиппин Оччо буруйга аахпакка турабын. П. Ойуунускай
[Сэбиэскэй былааска үлэлээбит ыччаттары] сирэйдэригэр саата суох баайдар буруйга ааҕан, сордоон-муҥнаан өлөртөрбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Буруйга-сэмэҕэ тардылын — оҥорбут буруйуҥ иһин эппиэтэ сүк, оҥорбут айыыхара, буруйуҥ иһин суут иннигэр тур. ☉ Нести наказание за совершенный проступок; отвечать перед судом
Шаталов устудьуону буруйга тарпакка босхолуургутун модьуйабыт, ол эбэтэр манна илии баттаабыт дьону барытын суукка биэриҥ. П. Филиппов
Манна биирдэ эдэр дириэктэр, бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Буруйгун билин — бэйэҕин буруйдааҕынан ааҕын. ☉ Считать, признать себя виновным
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Ити онустар бэйэлэрэ буруйдарын билинэн, бырастыы гынарга көрдөһөн быыһаатылар. Софр. Данилов
Капитонов, Терентьева ынахтары уларыппытын билэн баран кыһамматаҕар буруйун билиннэ. М. Доҕордуурап. Буруйтан (буруйтансэмэттэн) куот — сэмэлэнэр, буруйга түбэһэр быһыыны таһааран баран, сымыйалаан, балыйан буруйга-сэмэҕэ түбэһимэ. ☉ Уйти (ускользнуть) от ответа, порицания, осуждения
«Оноҕочоон Чоохоон, ыалбыт киһи, туох сүбэлээххиний, хайдах гыннахпытына, уолбутун тириэрэбит, буруйтан-сэмэттэн куотабыт», — дэһэллэр. Суорун Омоллоон
• Оттон отой үүммэтэх, Онон кэллим кураанах... Буруйтан куотунар бу курдук санаа булар. П. Дмитриев. Буруй тутун — буруйдаах курдук санан. ☉ Признать себя виновным
Мундербек буоллаҕына, тыын былдьаһыгар, силиэстийэҕэ алҕас эппитин буруй туттан бэркэ сынаҕаласпат, онон тэйиччи соҕус эмиэ олордо. Эрилик Эристиин
Ыамай уола Уруккутун буруй туттан, Утарсыаҕын дьулайбыта. Күннүк Уурастыырап. Буруйун бырастыы гын — кими эмэ аһынан, киниэхэ сымнаан биэрэн буруйун чэпчэт, буруйтан босхолоо. ☉ Простить, помиловать кого-л. [Мэхээс оҕонньор:] Чэ, көмүһүөм, буруйбун бырастыы гын! Көрдөһөбүн тупсуох! Эн бассабыык буолуохтааҕар, туох да буол. П. Ойуунускай. Буруйбун билинэбин, бырастыы гын. Саха фольк. Буруйун түһэр — биир киһи буруйун атын киһиэхэ балый, буруйа суох киһини буруйдаа, баайыс, күтүрээ. ☉ соотв. свалить с больной головы на здоровую
Буруйу уолга түһэриэххэ, дьон санаатын охсор гына, Баһылай Киппээнэби эрийиэххэ. П. Ойуунускай
Маачаха ийэтэ дьиэ умайбыт, оҕо куттаммыт буруйун барытын Күөрэгэйгэ түһэрэн: «Икки харахпар көстүмэ, киэр бар!» — диэтэ. Т. Сметанин
Салайааччылар айаҕалыы сатаан буруйдарын бэйэ бэйэлэригэр түһэрсэ сатаатылар. В. Яковлев. Буруйу оҥор — сиэри-майгыны сэмэлэнэр, буруйданар курдук кэс. ☉ Совершить поступок, нарушающий правила поведения
Сотору Сыллай Лухаҕа Микиитэ улахан буруйу оҥордо. Амма Аччыгыйа
Надежда Алексеевна эрин иннигэр улахан буруйу оҥорбут кэриэтэ сананан кэллэ. Софр. Данилов
Кэлиэхсит ханна төрөөбүтүн, туох буруйу оҥорон остуруокка олоро сылдьыбытын манна ким да билбэт этэ. Н. Якутскай. Буруй Моттойоҕо (Ботугуйга, Булуукаҕа) диэбиккэ дылы — атыттар оҥорбуттарын атаҕастаан кимиэхэ эмэ түһэрии туһунан этии. ☉ Валить все на одного, сделать кого-л. козлом отпущения (соотв. все шишки летят на Макара)
[Дайбыров — Октябринаҕа:] Буруй Моттойоҕо диэбиккэ дылы, барытын миэхэ түһэрээри гынаҕын дуо? М. Попов
Көрүҥ эрэ маны! — Буруй барыта Моттойоҕо тиксииһи дии! «ХС»