вина, проступок; кини буруйунан по его вине; оҕо буруйа проступок ребёнка; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы погов. всё равно, что сказать: вся вина на Моттое (соотв. на бедного Макара все шишки летят); ыар буруй преступление.

всякие нарушения, проступки, ошибки; аньыы-буруй үгүс всяких нарушений много.

порицание; буруйга-сэмэҕэ тардылын= получить порицание.

n. guilt; эрэй-буруй n. suffering, hardship

v. to twist something

I
туохт. Баран иһэр хайысхаҕын уларыт, туора эбэтэр төттөрү диэки бар. ☉ Изменять направление движения, идти в сторону или обратно
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
Ыстапаан аттыгар турар сүүрбэччэлээх уол: — Бар, тоойум, эн уоту көр. Тыал буруйан уот сээкэйи былдьыаҕа, — диэтэ. И. Никифоров
[Саалаах дьахтар] Солоҥдону сойуолаан тулуппат, Сонордьут бэрдэ Кырынаас, тииҥ кыайан буруйбат, Кыраҕы, бэргэн. К. Туйаарыскай
II
аат. Сиэр-майгы куолутун, бэрээдэгин кэһии. ☉ Вина, проступок
[Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
Сыҕаайаптары кытта иирсибит буруйбун ситиспитэ быһыылаах этэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Сэрэтэбин. Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. Буруй барыта бэйэҕэр. С. Ефремов
Киһини итэҕэйэр эмиэ буруй буоллаҕай? Софр. Данилов
монг. буру
◊ Буруйга аах (ааҕын) — буруйдаах курдук санаа, санан. ☉ Считать себя виновным
Эрэ [Ыстапаан] даҕаны бэйэм бас билэрбин кырбыырым боруога суох диэн саныыр буолан, ончу кэмсиммэт, буруйга ааҕыммат этэ. А. Софронов
Ойох ылан кэлбиппин Оччо буруйга аахпакка турабын. П. Ойуунускай
[Сэбиэскэй былааска үлэлээбит ыччаттары] сирэйдэригэр саата суох баайдар буруйга ааҕан, сордоон-муҥнаан өлөртөрбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Буруйга-сэмэҕэ тардылын — оҥорбут буруйуҥ иһин эппиэтэ сүк, оҥорбут айыыхара, буруйуҥ иһин суут иннигэр тур. ☉ Нести наказание за совершенный проступок; отвечать перед судом
Шаталов устудьуону буруйга тарпакка босхолуургутун модьуйабыт, ол эбэтэр манна илии баттаабыт дьону барытын суукка биэриҥ. П. Филиппов
Манна биирдэ эдэр дириэктэр, бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Буруйгун билин — бэйэҕин буруйдааҕынан ааҕын. ☉ Считать, признать себя виновным
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Ити онустар бэйэлэрэ буруйдарын билинэн, бырастыы гынарга көрдөһөн быыһаатылар. Софр. Данилов
Капитонов, Терентьева ынахтары уларыппытын билэн баран кыһамматаҕар буруйун билиннэ. М. Доҕордуурап. Буруйтан (буруйтансэмэттэн) куот — сэмэлэнэр, буруйга түбэһэр быһыыны таһааран баран, сымыйалаан, балыйан буруйга-сэмэҕэ түбэһимэ. ☉ Уйти (ускользнуть) от ответа, порицания, осуждения
«Оноҕочоон Чоохоон, ыалбыт киһи, туох сүбэлээххиний, хайдах гыннахпытына, уолбутун тириэрэбит, буруйтан-сэмэттэн куотабыт», — дэһэллэр. Суорун Омоллоон
• Оттон отой үүммэтэх, Онон кэллим кураанах... Буруйтан куотунар бу курдук санаа булар. П. Дмитриев. Буруй тутун — буруйдаах курдук санан. ☉ Признать себя виновным
Мундербек буоллаҕына, тыын былдьаһыгар, силиэстийэҕэ алҕас эппитин буруй туттан бэркэ сынаҕаласпат, онон тэйиччи соҕус эмиэ олордо. Эрилик Эристиин
Ыамай уола Уруккутун буруй туттан, Утарсыаҕын дьулайбыта. Күннүк Уурастыырап. Буруйун бырастыы гын — кими эмэ аһынан, киниэхэ сымнаан биэрэн буруйун чэпчэт, буруйтан босхолоо. ☉ Простить, помиловать кого-л. [Мэхээс оҕонньор:] Чэ, көмүһүөм, буруйбун бырастыы гын! Көрдөһөбүн тупсуох! Эн бассабыык буолуохтааҕар, туох да буол. П. Ойуунускай. Буруйбун билинэбин, бырастыы гын. Саха фольк. Буруйун түһэр — биир киһи буруйун атын киһиэхэ балый, буруйа суох киһини буруйдаа, баайыс, күтүрээ. ☉ соотв. свалить с больной головы на здоровую
Буруйу уолга түһэриэххэ, дьон санаатын охсор гына, Баһылай Киппээнэби эрийиэххэ. П. Ойуунускай
Маачаха ийэтэ дьиэ умайбыт, оҕо куттаммыт буруйун барытын Күөрэгэйгэ түһэрэн: «Икки харахпар көстүмэ, киэр бар!» — диэтэ. Т. Сметанин
Салайааччылар айаҕалыы сатаан буруйдарын бэйэ бэйэлэригэр түһэрсэ сатаатылар. В. Яковлев. Буруйу оҥор — сиэри-майгыны сэмэлэнэр, буруйданар курдук кэс. ☉ Совершить поступок, нарушающий правила поведения
Сотору Сыллай Лухаҕа Микиитэ улахан буруйу оҥордо. Амма Аччыгыйа
Надежда Алексеевна эрин иннигэр улахан буруйу оҥорбут кэриэтэ сананан кэллэ. Софр. Данилов
Кэлиэхсит ханна төрөөбүтүн, туох буруйу оҥорон остуруокка олоро сылдьыбытын манна ким да билбэт этэ. Н. Якутскай. Буруй Моттойоҕо (Ботугуйга, Булуукаҕа) диэбиккэ дылы — атыттар оҥорбуттарын атаҕастаан кимиэхэ эмэ түһэрии туһунан этии. ☉ Валить все на одного, сделать кого-л. козлом отпущения (соотв. все шишки летят на Макара)
[Дайбыров — Октябринаҕа:] Буруй Моттойоҕо диэбиккэ дылы, барытын миэхэ түһэрээри гынаҕын дуо? М. Попов
Көрүҥ эрэ маны! — Буруй барыта Моттойоҕо тиксииһи дии! «ХС»

аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри, итэҕэл буойууларын кэһии; араас сыыһа быһыылары таһаарыы; буруйу оҥоруу. ☉ Нарушения установившегося порядка; проступки; преступления
Саҥаһым эмээхсин, айыыбын-буруйбун билинэн туран көрдөспүтүм кэннэ, саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай?! МНН
[Нүһэр Дархан:] Тулаайахтарга үтүөнү оҥорбут өҥөбөр, Баҕар, ыар айыым-буруйум чэпчээрэй. И. Гоголев
Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыныбуруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур

көр айыы-буруй
Силтэһин аньыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан, өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
Оттон Ааныстаах Боккуой эмээхсин хаһан да киһи малын ыспатахтара, ол чааһынан кыра да аньыы-буруй суох. А. Сыромятникова

аат. Буруйу оҥоруу, буруйу оҥоруу иһин сэмэҕэ-суҥхаҕа түбэһии. ☉ Проступок; порицание за проступок
Төһө да баттаммытын үрдүнэн кыра киһи бэйэтин буруйа-сэмэтэ көстөр этэ. Эрилик Эристиин
Доҕоттоор, мин тугунан да толуйуллубат улахан буруйу-сэмэни оҥордум. А. Сыромятникова

туохт.
1.
эрий I диэн курдук. Биир кэм хаар өрүкүйэр, тибии тибэн эрийэр-буруйар. Н. Якутскай
2. Көнө буолбакка, эрийэ-буруйа буол, эрийэ бар. ☉ Быть волнистым, извилистым, изгибистым
Өлөөн өрүс ононманан эрийэн-буруйан, хайалары быыстарынан өҕүллэҥнии субуллар. ВВ ЫСЫ
Алаһыай …… онон-манан араастаан эрийэн-буруйан, сүүһүнэн сээннэри бэйэтигэр тиһэр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ судургуну араастаан уларыт, уустугурт. ☉ Усложнять что-л.; запутывать кого-л.
Эгэлгэ санаалаах Эрийэн-буруйан, Эриэккэстээн, эгэлгэлээн Тэрийэр да буолар эбит! С. Зверев
Абаҕыыныскай …… нуучча бэйээттэрин эрийэн-буруйан суруйар араас пуормаларын туттара. Софр. Данилов
Маастардар араастаан киирэн-тахсан, эрийэн-буруйан, …… ардыгар сыыһа-халты үктэтэн, сүүйэр балаһыанньаланаллар. «Кыым»

аат. Киһи олоҕор көрсөр саамай ыарахан тыйыс муҥ, сормуҥ. ☉ Жизненные невзгоды, страдания, мучения
Андаҕайабын, Эрэй-буруй эгэлгэ бэрдинэн, Муҥ-сор муҥутуур улаханынан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эрэнитэҕэй, икки атахтаах Эрэйэ-буруйа өлөрүн, Өлөртөн өлбөт өйүн, Өйүнэн өлбөт бэйэтин. П. Ойуунускай
Саллар сааһын тухары эрэйи-буруйу көрбүтүн бэлиэтэ — баттаҕа хаар маҥан буолбут. М. Доҕордуурап
△ Быстахха (хол., суолга, айаҥҥа) эрэйдэнии. ☉ Временные затруднения (напр., во время поездки)
Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон-баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
♦ Эрэй-буруй элбии илигинэ — улахан кутталлаах эрэй-буруй улаата-хаҥыы илигинэ (сэрэхтээх дьыала, кэпсэтии хаҥыан сөбүн, ол куһаҕан содуллаах буолуон туһунан эрдэ сэрэтии — үксүгэр кырдьаҕастар сэрэтиилэрэ). ☉ Пока худшее не случилось (предупреждение о прекращении какого-л. дела (разговоров), пока оно не приняло неприятный оборот)
Эрэй-буруй элбии илигинэ кэлбит суолуҥ устун кэбэлийэ тураахтаа. П. Ойуунускай