туохт. Былааннаахтык ороскуоттан, кэмчилэн (үп-ас туһунан этэргэ). ☉ Расходоваться планомерно, экономно (о пище, деньгах и др.)
Кини [Нина] атын дьон кэргэттэрин курдук тыаҕа тахсар дьахтар эбитэ буоллар, үп-ас төһөлөөх үтүрүмсүйэр этэ! Далан

1. кыралаа диэнтэн холб. туһ. Мундузак үөрүүнү кытта туос кыраласта, оһох оттуста. Уот ч.
2. Улахаҥҥа, дьоһуннаахха буолбакка, бытархайга болҕомтоҕун уур, бытархайы сырыс. ☉ Гоняться за мелочами, упуская что-л. более значительное, серьезное
   Уопсай дьиэ халы-мааргы тутуутугар кэмчилэммит солкуобайдар онно олорор дьон доруобуйаларыттан, айымньылаах үлэлэриттэн тахсар мөһөөҕүнэн, тыһыынчанан хоромньуну таһаарыахтарын ханнык да «экономист» суоттуу илик. Кыралаһа сылдьан улаханы куоттарыы диэн ити. Н. Лугинов

аат. Барар, а йа нныыр хайысха. ☉ Маршрут (путь следования)
«ЯК-40» сөмөлүөт экипаһа …… быы бар буолар күнүгэр Дьокуускай — Хаандыга морсуруутунан кэмчилэммит оттугунан рейси оҥорорго эбэһээтэлис тибэ ылынна. «ХС»
Биригээдэ сала йааччылара саас ахсын оттуур ходу һаларын кэрийэн көрөн эрэ баран, о ттооһун морсуруутун оҥостоллор. «К»

туохт.
1. Хайдах эмэ сигилилээх, быһыылаах-майгылаах буол, буолан таҕыс. ☉ Иметь, приобретать какой-л. нрав, характер. Үчүгэйдик иитиллибит оҕо киһилии сигилилэнэр
△ Хайдах эмэ сигилини көрдөр, хайдах эмэ быһыыны быһыылан. ☉ Проявлять характер, показывать нрав
[Өлөксөөндөрө:] Онон кини эппитин кэннэ барымынаҕын, эмиэ тиэрэ сигилилэнэ олорума. Н. Неустроев
Бу тоҕо кинилэр [баай омуктар], бөрө суобаһа суобастанан, эһэ сигилитэ сигилилэнэн, туох да буруйа суох дьоннору, норуоттары кырган, кэйгэллээн бараллара буолуой. Суорун Омоллоон
2. кэпс. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ санааны ылынан хайдах эмэ быһыылан; уларыйан хайдах эмэ быһыылан. ☉ Поступать каким-л. образом; становиться каким-л. в результате изменений
Олоҕу олохтуурга, үлэни үрдэтэргэ кэмчилэнэр-харыстанар, мунньар-элбэтэр сигилини сигилилэниэх тустаахпыт. П. Ойуунускай
Исписэлиистэр бу [туннель] устун сылдьан өрүс түгэҕэ хайдах сигилилэнэн иһэрин чинчийиэхтэрэ. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар буол (хол., үлэ хаамыытын туһунан). ☉ Становиться легче, проще, упрощаться (напр., о процессе работы)
Соҕурууҥҥу курдук дьиэни көннөрү сиргэ тутан таһаарар буоллар, үлэ төһө эрэ судургутуйар, үп-ас кэмчилэнэр этэ! Н. Лугинов
Кылааһы салайыы бэйэтэ туспа уратылаах. Бастайааннай кэлэктииптээх оскуолаҕа ити проблема арыый судургутуйар. «ЭК»
Сыахтан аһылыгы ынахтар турар сирдэринэн быһаччы тарҕатааччылаахпыт буоллар үлэ судургутуйуо этэ. «Кыым»
2. Туох да уратыта суох көннөрү буол. ☉ Ничем не выделяться, не отличаться, быть обыкновенным, становиться простым и ясным
Туораттан туох барыта судургутуйан көстөр. Н. Лугинов
[Туораҥа] киһи быһа-хото таайа охсубат, үгэ-таамах тыллаах, эриллэҕэс соҕус өйдөөх киһи буолуохтаах этэ. Кырдьан судургутуйбута дуу? А. Сыромятникова
Павлик хайдах эрэ тута олус чэпчии түстэ, сибилигин аҕай наһаа чаҕаан курдук көстүбүт тула өттө эмиэ сырдаата. Бары барыта судургутуйа түстэ. БТТ
3. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, дэгэтэ, уустугурдуута суох боростуой буол. ☉ Стать безыскусным, незамысловатым, примитивным
Түүлгэ бары-барыта судургутуйар. Г. Угаров
Артыыстар үгүстүк судургутуйан ылаллар, …… уус-уран тыл-өс кырааскатын өлбөөрдөллөр. «Кыым»
Олоҥхо ис хоһоонун кэпсииргэ кини тылын-өһүн туттубатахха судургутуйан остуоруйаҕа маарыннаан хааларын сэрэтиллэр. ФНИ ООҮө

I
аат. Хабарҕа тыл төрдүн диэки өттө. ☉ Горло
Ырыа Силип сэһэнэ улам ис-иһиттэн ыараан, дьиппинийэн, күөмэйигэр хос кэһиэхтээх дорҕооннор иһиллэллэр. М. Доҕордуурап
Өлөр-хаалар күммэр Үөрэ-көтө барыахпын, Күөгү көмүс күөмэйгин Көбүөхтэтэн күндүлээ! Күн Дьирибинэ
♦ Күөмэйигэр ас (да) барбат — айаҕар (иһигэр) ас киирбэт диэн курдук (көр айах I)
Сүөдэр соһуйан бобуллан ылар, күөмэйигэр ас барбат буола түһэр. Н. Якутскай
Ыалдьыттар наһаа аһаан-сиэн бараллар, дьиэлээхтэри хайгыыллар. Арай баай убайын күөмэйигэр ас да барбат. ПНО. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда — наһаа улаханнык долгуйан, кыайан саҥарбат буолан хаалла, бөтө бэрдэрдэ. ☉ Комок в горле застрял (напр., от волнения)
Күөмэйигэр туох эрэ кытаанах туора турарга дылы гыммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Күөмэйин быһа баайан (баанан) — наһаа кэмчилээн, харыстаан сиэбэккэ. ☉ Экономя на всем, выгадывая на каждой копейке (букв. перевязав себе горло)
Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Ол баар куһаҕана. Далан
Күөмэйин муҥунан — айаҕын муҥунан диэн курдук (көр айах I). «Бука диэн кэрэхтээх тумулга таһаарымаҥ!» — диэн Ананий күөмэйин муҥунан хаһыытаата. М. Доҕордуурап
Күөмэйим муҥунан хаһыытыыбын. П. Аввакумов. Күөмэйин оҥостор — ыллыан эбэтэр тыл этиэн иннинэ көхсүн этитэр, төлө сөтөллөн бэлэмнэнэр. ☉ Прочищать горло, прокашливаться (напр., перед выступлением — букв. горло свое готовит)
Мин аттыбар олорор кыһыл сирэйдээх, аҕамсыйан эрэр суон киһи иккитэ-үстэ көхсүн этиттэ, күөмэйин оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Дьуона кинээс мунньахха кэлбит дьону ааҕа көрөр уонна …… кириэстэнэн сапсынар, көхсүн этитэр, күөмэйин оҥостор. Н. Якутскай
Миша, куруук буоларыныы, …… сыанаҕа турар курдук хоноччу туттан баран, төттөрү-таары хаамыталаата, күөмэйин оҥоһунна. Н. Лугинов. Күөмэйин (куолаһын) сонотор — суоһурҕанан күүскэ саҥарар, көбүөлүүр. ☉ Повышать голос на кого-л.
Ол эрээри кини биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хамтүм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
«Бу оҕо, бачча киэһэ буолуор диэри ханна сүтэ сырыттыҥ?!» — диэн аҕата күөмэйин соното тоһуйда. М. Доҕордуурап
«Айбыт таҥарам! Истэн кэбиһиҥ үтүө дьонум, ити киһи тугу-тугу кэпсиирий!» — Батенчук күөмэйин сонотор. И. Данилов. Күөмэйэ бүттэ — кыайан саҥарбат буолла. ☉ Потерять голос (букв. голос его кончился)
Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Амма Аччыгыйа
«Мин эмиэ күөмэйим бүттэ эйигин ыҥырарбар», — диэн аргыый, сылайбыттык мичийэн ылла Ааныс. Н. Заболоцкай
Күөмэйэ хайдыаҕынан көр күөмэйин муҥунан. Олбуор аанын үрдүгэр биир Бөтүүк күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытыы олорор: «Ку-ка-ре-ку!». Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) — күөмэйэ хатта; күөмэйэ хатан, аанньа саҥарбат буолла. ☉ Пересохло в горле; охрип
Күөмэйим куурда, саҥам хайдах эрэ бөлүөстүбүккэ дылы буолла. А. Бэрияк
Кэтириис эрэйдээх аатын эрэ туран олордо уонна күөмэйэ кэһиэҕирэн кураанаҕынан хахсайан кэбистэ. Бэс Дьарааһын
◊ Көмүс күөмэйдээх поэт. — дьырылатар куоластаах (дьырылыы ыллыыр чыычаахтары этэргэ). ☉ Голосистый (о певчих птичках)
Көмүс күөмэйдээх сэгэттэй, Күндү доҕорум күөрэгэй. Л. Попов
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. «ХС». Күөмэйи сабар өҥүргэс анат. — күөмэйи аһар-сабар өҥүргэс (ас куолайга ааһарыгар күөмэйи сабар). ☉ Надгортанник. Күөмэй кыла — киһи күөмэйин иһигэр, тыҥаттан тахсар салгын хамсаттаҕына, дорҕоону үөскэтэр чараас силгэлэр (куолас силгэлэрэ үлэлээн бараллар). ☉ Голосовые связки. Күөмэй (куолас) силгэлэрэ көр күөмэй кыла. Күөмэй ыарыыта — киһи хабарҕатын, тылын төрдүн диэки өттүн тымныйыыттан ыарыыта. ☉ Ангина
Алеша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
ср. п.-монг. көгэмэй ‘горло’
II
аат., эргэр. Симиир иһит айаҕар киэптии угуллар көҥдөй мас. ☉ Деревянная трубка, плотно вставляемая в узкое горлышко старинного кумысного мешка из черной кожи
Сүүнэ хатыҥынан оһуордуу ойуулаах Күөмэй күндү хамсатардаах үһү. Саха фольк. Симиир үөһээ айаҕар күөмэй диэн ааттаах ойуулаан-оһуордаан оҥорбут көҥдөй маһы киэптии угаллар. БИГ ӨҮөС