кэп I диэнтэн дьаһ
туһ. Миигин көрөөт, ийэ чубуку түөскэ кэптэрбиттии тохтуу түспүтэ, киэҥ харахтара уолуйан, куттанан, ордук кэҥээбиттэрэ. И. Гоголев
Ааныс түөскэ кэптэрэн, төбөтүнэн күүлэ баҕанатыгар охсулунна. «ХС»

I
туохт. Тугу эмэ киэр ас, тугунан эмэ утары саай. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть кого-что-л., ударить когочто-л. чем-л., нанести встречный удар
Наһаар кинини саа луоһунан охсон, тиэрэ кэбэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Бойуот …… умса кэбэн кэбиспитигэр, Хачыкаат баҕаны бырахпыт курдук, палк гына умса баран түһэр. Р. Кулаковскай
Хабырыыс иннин диэки хаамта, күүстээх тыал түөскэ кэптэ. И. Гоголев
♦ Кэлиилии кэп көр кэлии I
[Дьаамнаах:] Тугу да эттиннэр, Ким да сылдьыбата, кими да көрбөтүм диэн кэлиилии кэбэ тураар. С. Ефремов
«Онон эһиги ханна барыах санаалааххытый?» — айан киһитэ кэлиилии кэбэ турда. Эрилик Эристиин. Өрө кэп — өрө баран, өссө ордук тэтимирэн, омуннуран саҥар-иҥэр. ☉ Говорить наперекор, возражать горячо, запальчиво
Уол буоллаҕына истибэтэх, эбии өрө кэппит: «Абааһы суох да суох, сымыйа». Далан
Дириэктэри кытта туох диэн өрө кэбэн саҥара туруомуй — сурдурҕаабытынан кэбиниэттэн таҕыстаҕым дии. Р. Баҕатаайыскай
Эппитин кубулуппат үгэстээх. Ону үлэһиттэрэ билэллэр: өрө кэбэ, мөккүһэ барааччылара суох. М. Попов
◊ Ситэ кэп — ситэ баттаа диэн курдук (көр сит)
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Эһэ субу салбаммытынан ситэ кэбэн ылла. Н. Заболоцкай
Субу ситэ кэбэн ылыахча буолабуола, туой дубук туттан иһэр. С. Федотов
II
1. аат., эргэр. Киһи олоҕун оҥоруута, дьылҕата (куһаҕан өрүттээх буоллаҕына). ☉ Участь, рок, судьба (несчастливая) человека
[Алааппыйа:] Оһоҕостоох буоллуҥ дуо?!.. Бу алдьархайы, сааты-сууту оҥоһуннаххын көр эрэ! Ол туох кэбин кэбилэнниҥ? А. Софронов
[Сүөкүлэ:] Быстах туох өлүүтэ түбүлээн, бу кэппитин кэбилээтэҕиҥ буолуой? С. Ефремов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара, — Гитлер кэбин кинилэр кэбилэниэхтэрэ, Самурай суолун кинилэр суолланыахтара. А. Абаҕыыныскай
2. даҕ. суолт. Ынырык, дьулаан. ☉ Страшный, ужасный. Һуу, бу тугуй! Мин баайбын-дуолбун, мүһэ силиитин курдук, собурҕаччы оборон, таһы мэлитэр сэттээх-сэлээннээх кэп кыыла кэлбит быһыылаах… Д. Апросимов
Уокка буспут, баралыыс муҥнаабыт, Удьуор кэп дьүһүннээх итэҕэстэр Квазимодо уонна Дьэгэ-бааба Кинилэргэ [мааскаларга] холооно суох эбиттэр! Чэчир-72
Ама бараммыт буоллаҕай — Биир кэп тыл, биир бөҕө андаҕар? М. Лермонтов (тылб.)
3. сыһ. суолт. (тут. түһүк ф-гар хайа ыйыт. солб. ааты кытта) мөлтөх, кыаҕа суох буолан баран, хайа кыаххынан. ☉ Будучи слабым, не имея возможности для чего-л.
Хайа кэппитинэн, кимнээх буолан, муустаах буолуохпутуй. Бүгүн бу киһилиин-сүөһүлүүн уулаабакка өрөөтөхпүт. Суорун Омоллоон
Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап. «Бэйэтигэр дойҕохтоор, — Кыыс Хотун тура эккирээтэ. — Ол эрээри, хайа кэпкинэн киниэхэ этиэххиний?» А. Сыромятникова
♦ Кэбин кэт — кимниин эмэ биир кыһалҕаҕа түбэс, ким эмэ ыар дьылҕатын курдук дьылҕалан. ☉ Разделить с кем-л. (или чью-л.) тяжелую участь
[Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар, ол эрээри, хайдах да буолтун иһин, хааммын хамнатыам суоҕа. А. Софронов
Ийэм эрэйдээҕи билигин дьэ өйдөөтүм. Мин кини кэбин кэтэ сылдьабын. И. Гоголев
Ыал элбэх оҕолооҕо — дьол. Бары биһиги кэппитин кэппэтиннэр. «ХС». Кэп туон — 1) эргэр. муҥҥун-соргун, кыһалҕаҕын кутуран эт, сулан (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Вещать, причитать о своих мучениях, страданиях, нуждах; каяться в чем-л. с целью вызвать сочувствие, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале). Ойуун отуутун иннигэр, хара аас тэллэххэ аҥаар атаҕынан илин диэки тобуктаан, дүҥүрүн тайанан туран, кэп туонар. П. Ойуунускай. Кыһыл Ойуун кэп туонар эбэтэр түүлүн кэпсиир ыар ньаҥсык тыллара дорҕооннуун туспалар, оттон кини Кутурҕан Куолуун кэлэр кэскил туһунан ыллыыр үөрүүлээх ырыата адьаһын атын. П. Ойуунускай. Ойуун да кутурар, кэп туонар Иччилээх тойугар киирэрэ Оччоҕо «абааһы ыар тыынын Ол тааска иҥэрдэ» — дииллэрэ. С. Данилов; 2) кэмсинэн саҥар-иҥэр, муҥатый. ☉ Раскаиваться в чем-л.; сетовать, жаловаться на свою судьбу, участь
Өлөөрү сытар киһи тылын, кини кэп туонарын эт сүрэхтээх эрэ, кырдьыга, тулуйуох буолбатах этэ. Н. Якутскай
Ханна эрэ сир уһугар көскө баран эрэр киһилии итиччэ дириҥник кэп туонара сүрүкэтин! Эрчимэн
Дьиктитэ диэн баар — атыттардыы кэп туона сылдьыахтааҕар, хом даҕаны түспэппин. «ХС». Кэп туонуу — 1) эргэр. эрэйдэнэргин, муҥҥунсоргун, кыһалҕаҕын кутуран этии, суланыы (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Горестный напев, причитания о собственных страданиях, мучениях; покаяние в чем-л. с целью вызвать сочувствие, сострадание, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале)
[Кыһыл ойуун:] (кэп туонуута). Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
Муҥур уһугар тиийбит Куосча Ханидуо хабарҕатын муҥунан хаһыытыгар иһиллэр кэп туонууттан ханнык да бэйэлээх кытаанах санаалаах киһи сүрэҕэ хайдыах айылааҕа. С. Курилов (тылб.); 2) кэмсинэн саҥарыы, муҥатыйыы. ☉ Раскаяние в чем-л., сетование на свою судьбу
Нууччалыы романс — таптал үтүөтүн-мөкүтүн, аһыытын-ньулуунун барытын билбит, элбэхтэ албыннаппыт-албыннаабыт киһи кэп туонуута. Софр. Данилов
Кини ити саҥатыгар баар дуо кэп туонуу, Кырыыстаах дьылҕаттан кэмсилгэн? М. Ефимов
Эдэр поэттар бэйэлэрин айымньыларыгар үгүс санаарҕабылы, кэп туонууну, була сатыы-сатыы муунтуйууну киллэрэллэрэ адьас табыллыбат. «ХС»

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кэ- кээ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кэп-кэтит, кэп-кэрэ, кэп-кээҕинэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кэ- кээ-: кэп-кэтит ‘широкий-преширокий’, кэпкэрэ ‘прекрасный-распрекрасный’, кэп-кээҕинэс ‘хриплый-прехриплый’
Эриэн тирии бүрүөлээх, Кэп-кэтит тиит мас халҕан Кырыа буолбут иэччэҕин Кыыкыната ыллаттылар. Күннүк Уурастыырап
Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт Кэпкээҕинэс куолаһынан, Киристиэстэн саҕалаан, Киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Дорҕоонноох кэп-кэрэ куолаһынан ыллаан дуораһытан барда. Эрилик Эристиин

I гл. 1) отталкивать, отпихивать кого-что-л.; күүстээх тыал түөскэ кэптэ сильный ветер ударил в грудь; киэр кэп оттолкнуть прочь; 2) ударить, нанести встречный удар; охсуһук дьүккүс гына умса кэбэн кэбиспитигэр, көрөөччүлэр соһуйдулар зрители удивились внезапному ответному броску борца; 3) толочь; кэлиигэ кэп толочь что-л. в ступе.

II 1) сущ., уст. участь, рок, судьба (несчастливая) человека; аҕатын кэбин кэттэ его постигла участь отца; 2) прил. страшный, ужасный; кэп тыл скверное слово или слово наперекор.

побуд. от кэп=.