употр. в отриц. ф. наара суох из ряда вон выходящий; ни на что не похожий, безобразный; наара суох быһыыланар он ведёт себя безобразно.

1) приводить в безобразный, ужасный вид; приводить в негодное состояние; сүгэбин кэбилээбит он изуродовал мой топор; 2) перен. ввергать в беду.

м. 1. (человек с физическим недостатком) чиччик, чиччик киһи, бодоҥ; 2. (безобразный человек) кэп киһи, мара дьүһүннээх киһи; 3. разг. бран. чиччик.

1) жизнь без продления рода (бездетные); 2) безобразие || безобразный, плохой; туох дьаабытын оҥордуҥ? что за безобразие ты натворил?; дьаабы киһи безобразный, плохой человек; 3) в сочет. с отриц. ф. гл. бил = означает а) мера; рамки, границы чего-л.; илин-арҕаа дьаабытын билиминэ сылдьар ходит, как помешанный (букв. не различает, где восток, где запад); б) слишком, чересчур, очень; дьаабыта биллибэт киэҥ непомерно широкий, чересчур широкий.

образн.: сылларыттаҕас сирэйдээх киһи человек с безобразно крупными чертами лица.

1) обезображивать, уродовать; делать безобразным, уродливым; дьиэтин хомуйан дьүһүлээтэ он безобразно убрал свою квартиру; 2) перен. разделываться, расправляться с кем-чем-л.; избивать кого-л.

даҕ., кэпс. Түүлгэ эрэ көстүөн сөптөөх, түктэри куһаҕан. ☉ Безобразный донельзя, уродливый
Түһээтэхтээҕи дьон курдуктар, айахтарын муҥунан күлсэн алларастаһаллар. Р. Баҕатаайыскай
Таҥас-сап, дьүһүн-бодо ынырык, букатын түһээтэхтээҕи дьон курдуктар. В. Яковлев
Бу үтүөкэннээх дьиэбит тэлгэһэтин иһигэр киирбитим, доҕоор, дьэ дьаабы, түһээтэхтээҕи дойду диэн манна баар эбит. «Кыым»

сов. 1. что (дать урожай) үүн. ^, үүнүүтэ биэр; 2. кого, прост, (породить) төрөт. уродиться сов. I. (вырасти, согреть) үүн; пшеница хорошо уродилась сэлиэһинэй үчүгэйдик үүммүт; 2. в кого (быть похожим на кого-л.) ууһаан төрөө, бат; мальчик уродился весь в отца уол үүт-үкчү аҕатын ууһаан төрөөбүт. уродливый прил. 1. (с физическим недостатком) чиччик дьүһүннээх, чиччик; 2. (безобразный) кэп дьүһүннээх, мара дьүһүннээх; 3. перен. (искажённый, извращённый) кэп, дьаабы; уродливое воспитание дьаабы иитии. уродовать несов. 1. кого-что (калечить) сэймэктээ, кэбилээ, дьүһүлээ; буортулаа; 2. кого--что (безобразить) кэбилээ, дьүһүлээ; 3. что, перен. (портить) кэбилээ, дьүһүлээ.

даҕ., фольк. Олус киэҥ, дьалларыттыбыт, иэмэ-дьаама биллибэт (үксүгэр олоҥхоҕо абааһы бухатыырын мэтириэтин хоһуйарга). ☉ Безобразно широкий, уродливый (рот — обычно при описании абаасы в олонхо)
Күтүр өстөөҕүм Күлүк курдук барыйан Амаан-дьамаан айаҕа Ардьах-ардьах гынна, Ыпсыыта суохтук Ымах-ымах гынна. П. Ойуунускай
Сылла-мылла сырайа сыллаҥнаан, Амаан-дьамаан айаҕа дьаллаҥнаан, Дэгиэ хара Тииһэ килэҥнии Дьэбин уоһуйан турдаҕа. П. Ядрихинскай
Арсан Дуолайга маарынныыр Амаан-дьамаан айахтаах, Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр, Албын-көлдьүн ыраахтааҕы. Эллэй
△ Ыпсыыта кыттыбатах, дьаабы, кэп. ☉ Безобразный, безалаберный
Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан [быстан иһэбин]. С. Зверев

1. аат. Туох эмэ дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына буккуллубута, олус ыһыллыбыта. ☉ Что-л. крайне запутанное, беспорядочно разбросанное, раскиданное. Ааттаспыт аамдьаамы кытыарар, күүһүлэспит күүдээх да күүһүн кыайбат (өс хоһ.)
2. даҕ. суолт.
3. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх, түбэ суох, эрэйдээх (олох). ☉ Беспокойный, тревожный (о жизни)
   «Аарыктаах айан суолун аргыардаах ааннаах аам-дьаам олоҕо» диэн итинниги ааттыыр буоллахтара. Араас да дьон кэлэн-баран, аамылаһан-саамылаһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
4. Киһи этэ тардар дьаабы дьүһүннээх, сатамньыта суох ынырык (хол., адьырҕа кыыл айаҕа). ☉ Безобразный, отвратительный и страшный (напр., пасть хищника)
   Иннигэр сүүнэ улахан үрүҥ эһэ үллэкис гынаат, аам-дьаам айаҕын атар, адьырҕа тииһин ардьатан, көхсүн тыаһа кырдьыгыныыр. «ХС»
   Аам-дьаам айаҕын салбаммытынан олоро биэрдэ, аппах-дьаппах дьааһыйан ылла. Р. Баҕатаайыскай
   Уот Уһутаакы модороон аам-дьаам ырыалаах. «ХС»