кэрдис диэнтэн хай
аата. [Нууччалар] шведскэй лааҕыры кыдыйбытынан барбыттара. Ынырык кэрдиһии буолбута. ЛВИ БУӨ

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

кэрт диэнтэн холб. туһ. Киһи киһитиниин Сытыы биинэн кэрдистэҕинэ халлааҥҥа сөҥ этиҥнэр Ынчыктыыллар кэмиринэ. И. Гоголев
Тыаҕа таҕыс, Отто оҕус, Маста кэрдис, Сирдэ хоруй, Ынахта ыа — дэһэҕит, Сөпкө этэҕит. И. Эртюков
Ньукуолускайга ат үрдүнэн сылдьан, саабыланан кэрдиспиттэр үһү. И. Федосеев

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн охсон быс, кэрчиктээ. ☉ Рубить, резать
[Кыра Уйбаан] килиин сүгэнэн мас кэрдэн аҕыйахтык ууммахтаатаҕына, баараҕай тиит охтон сараадыйбытынан барар. Амма Аччыгыйа
Үүнэр буоргутун үөҕүмэҥ, Олорор мутуккутун кэрдимэҥ! С. Данилов
Күн аайы хараҥаҕа туран ойуурга мас кэрдэрэ, мутукча хомуйара, лабаа тоһутара. И. Данилов
2. Харса-хабыра суох өлөр-өһөр (ордук уһуктаах, биилээх сэбинэн). ☉ Уничтожать, убивать, губить беспощадно (обычно холодным оружием)
Сааҕын бырах! Кэрдэн кэбиһиэм! Амма Аччыгыйа
Дьэ иэдээн бөҕөнү оҥордо: биир титиик сүөһүнү кэрдэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Чулуу дьону кэрдибит хаан өстөөхтөн ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит! — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. керт

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэ-ама биэр. ☉ Давать совет, указывать кому-л., как поступить, наставлять кого-л.
Онно [Өлүөхүмэҕэ] баран дакылаат оҥортоон, сэбиэскэй былааһы олохтуур төрдүн ыйан-кэрдэн бараммын …… төннөн кэллим. П. Ойуунускай
[Дьэлкэни] дьонугар-сэргэтигэр ханан-ханан көһөн сылдьыахтаахтарын ыйан-кэрдэн, ыраахтааҕыларын суолун төлүүллэрин ыпсаран-хопсорон сөбүлэтэр этэ. П. Ламутскай (тылб.)

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

рубить; маста кэрт = нарубить дров; быһа кэрт = а) срубить; б) перерубить, разрубить; быһыта кэрт = разрубить на куски, на части.

v. to hack, chop, cut