ноотой диэнтэн хамс
көстүү. [Муос Нооноҕой уол] Тааҕылаах убаһа Саннын уҥуоҕа батыйатын Таҥнары далайбытынан Киниэхэ уунутары Сүүрэн нооторуйан иһэр эбит. П. Ядрихинскай
Кээҕинэс киһи дьон ортотунан хааман нооторуйан, дьиэ кирилиэһин сыыдам баҕайытык өрө сүүрэн таҕыста. В. Титов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кэ- кээ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кэп-кэтит, кэп-кэрэ, кэп-кээҕинэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кэ- кээ-: кэп-кэтит ‘широкий-преширокий’, кэпкэрэ ‘прекрасный-распрекрасный’, кэп-кээҕинэс ‘хриплый-прехриплый’
Эриэн тирии бүрүөлээх, Кэп-кэтит тиит мас халҕан Кырыа буолбут иэччэҕин Кыыкыната ыллаттылар. Күннүк Уурастыырап
Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт Кэпкээҕинэс куолаһынан, Киристиэстэн саҕалаан, Киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Дорҕоонноох кэп-кэрэ куолаһынан ыллаан дуораһытан барда. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Кэһиэх сыстыбыт, кэһиэх олорбут. ☉ Имеющий накипь (на дне, стенках — о посуде). Киэҥ иһит кэһиэхтээх (өс ном.)
2. Кээҕинэс буолбут, бүтэ быһыытыйбыт, хардьыгынас буолбут (куоластаах). ☉ Охрипший, осипший (о голосе)
Быыпсай саҥата бэрт кэһиэхтээҕинэн тоҕута ыстанна. П. Ойуунускай
«Бэҕэһээ дьиэҕэр төһөҕө тиийбитиҥий?» — кэһиэхтээҕинэн көхсүн иһигэр күлэн хардьыгынаата. А. Софронов
Суол холбонуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Түгэҕэр, ойоҕоһугар сыстан хаал, олорон хаал (оргутарга, буһарарга иһиккэ ас сыстан кэһиэх үөскүүрүн туһунан). ☉ Покрываться накипью (при варке пищи, кипячении молока — о дне и стенках посуды)
Солуттаҕына солуур кэһиэҕирбэт диэбиккэ дылы, Бүөтүккэ айатын куобах эспэт. М. Доҕордуурап
2. Ыраастык, чөллөркөйдүк саҥарбат кээҕинэс буол (ыарыыттан, тымныйыыттан, улаханнык долгуйууттан, кыыһырыыттан о. д. а. — күөмэй туһунан). ☉ Охрипнуть, стать сиплым, осесть (о голосе)
Миитэрэй оҕонньор кэһиэҕирэн хаалбыт хардьыгынас куолаһынан нэһиилэ ыган саҥарда. Софр. Данилов
Ыларов бөтө бэрдэрэн, куолаһа кэһиэҕирэн ылла. Р. Баҕатаайыскай
Халҕан нөҥүө кэһиэҕирбит куолас кээҕинээтэ. Н. Габышев

туохт.
1. Тыыга, оҥочоҕо олорон эрэн эрдиинэн ууну эрчимнээхтик хаһыйан айаннаа, уһун. ☉ Грести (на лодке, ветке, плоту). Сүүрүгү утары эрт
□ «Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ, ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Эрдии эрдэн сылайа оҕустубут. Н. Габышев
Хаһан эмэ балыксыт Эн кураанах хонноххор Эмэх буолбут мас тыытын Эрдэн кэлэн хоноро. П. Тулааһынап
△ Көлүөһэ ууну хаһыйар күүһүнэн айаннаа (урукку көлүөһэлээх борохуоту этэргэ). ☉ Передвигаться с помощью колёс (о старых пароходах)
Хамсатын буруотун халлааҥҥа күдээрпит, Борохуот эр бэрдэ, Эрчимник эрдэр. Эллэй
2. көсп. Солуута суоҕу, туох түбэһиэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать наобум, что взбредёт на ум
Талбыппынан аттаран, Таалбын-быарбын тарбанан, Түлэс-балас эрдэммин, Түҥ-таҥ түһэн биэрдим мин. Күннүк Уурастыырап
«Туох буоллуҥ? Тоҕо ити курдук саҥараҕыный?» — Уйбаанча оҕонньор, кырдьык, түөс-маас эрдэн барбытыттан ыйыппыта. Н. Якутскай
Суол уһунун билимээри, күн эгэлгэтин барытын эрдэн кэпсэтэбит. П. Аввакумов
♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
(Киэҥ) халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) көр халлаан. Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт кэп-кээҕинэс куолаһынан Киристиэстэн саҕалаан киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Түөрт уоннаах диэн миигин ким этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! Оччо сыл тухары, ааҕыстар, Олоро иликпин, атастар. С. Руфов
ср. др.-тюрк. еш ‘грести, разгребать’