даҕ. Чычаас соҕус, дириҥэ суох. ☉ Мелковатый, неглубокий
Үрэҕи арыый дьаратыҥы сиринэн оломноон туораатылар.  Оҥкучахтара дьаратыҥы эрээри кэҥэс соҕуһа. Софр. Данилов

молой диэнтэн атын
туһ. Арыый кэҥэс хаамыраҕа …… мин саас тыыта, уҥуоҕунан миигиттэн арыый намыһах мололлубут хара бараан саха уола олороро. Далан

аат., түөлбэ. Сааскы көмүрүөтүйэн эрэр хаары үрдэ үмүрүк, анна кэҥэс гына дьөлө хаһыы (хабдьылары бултаары). ☉ Небольшие ямы, вырытые в снегу (для охоты на куропаток)
Кыыс ыарҕалаах сиргэ киирэн, көмүрүө хаары баҕарахтыы хаста. Бу — хаар куомдьаардар. И. Данилов

дьүһ. туохт. Санньылыйан, намылыйан түс, оннук көһүн (сымнаҕас, чараас буолан). ☉ Обвисать, свисать, провисать
Кэҥэс балаакка, ыраах айантан кэлэн бааллыбыт кырдьаҕас уучах курдук, ньалбыйан турар. С. Гольдерова
Тиҥэһэлэр синньилэрин тириитэ эрдэ ньалбыйан түһэр, ону кыламанныыр диэччилэр. АПН ӨСС

дьүһ. туохт. Соччо суона суох эрээри аллараа өттүнэн кэтирээн көһүн (хол., кэҥэс таҥастаах дьахтар). ☉ Будучи не очень толстым, казаться широким и округлым книзу (напр., о женщине в свободной одежде)
Ураҕас тиийбэт Уйгу-быйаҥ олохсуйбут, Талах тиийбэт Араҕас быйаҥ Аллаалла барҕарбыт Баараҕай мас барахсан Байбайа үүнэн турар эбит. П. Ядрихинскай

даҕ. Кэлимсэ ойуур иһигэр аҥайан көстөр (хол., солооһун, ырааһыйа). ☉ Открытый, чистый (напр., о широкой просеке, распадке в лесу)
[Томтор] биир өттүгэр …… төгүрүччү кэккэлии үүммүт ыарҕа буодьулаах кэҥэс соҕус дьэллигэс ырааһыйа түөлбэлэнэн сытар. Н. Якутскай
Сэппэрээк бэс мастары быыһынан, киэҥ дьэллигэстэринэн, тыытыллыбатах тоҥуу хаары суха суолун курдук хайа суруйан, хорулҕан дьураа дыргыйа сытар. В. Протодьяконов. Тэҥн. дьиэллигэс, дьэллэҕэс

даҕ. Төбөтүн диэкинэн модьураан, кэтирээн кэлэр, үллүбүт курдук (уһуктаах). ☉ Утолщенный, вздутый на конце
[Сүөдэр] Адаархай баттаҕа, эбии адаарыйда, кэтит таныылаах сэлтэгэр мунна ордук кылгаата, саһархайдыҥы кэҥэс харахтара түргэнтүргэнник чиҥчиҥнээтэ. Н. Босиков
Саҥатын иһиттэххэ, били хойуу хаастаах, кэтит сэлтэгэр муруннаах, уоспалаах сирэйдээх куһаҕан киҥнээх надзиратель быһыылааҕа. «ЭК»

туохт. Оҕолонор ыарыыгынан ыарый. ☉ Болеть от схваток, испытывать боль при потугах
Кыыс талыыламмытын кимиэхэ да биллэрбэккэ, хотоҥҥо, долборукка кэҥэс сири булан, ходуул тэлгээн, онно сытта. Онтон сотору быыһанна. Н. Павлов
Урут талыыланнахпына сиһим уонна иһим түгэҕэ эрэ ыалдьара. И. Егоров
Дьахтар талыыланан бардаҕына, сонно тута оҕолонор дьиэҕэ илдьэр наада. «Кыым»

тыылын диэнтэн дьаһ
туһ. Биһиги «Бөлүһүөкпүт» [ат аата] ыры-ырҕаччы топпут этэ, холунун тардаары гыммыппытыгар үгэһинэн ынчыктыы-ынчыктыы топпут иһин тыылыннарбыта. Далан
Биир кэҥэс алаас халдьаайытыттан туус маҥан аттаах киһи сүүрдэн тыылыннаран киирэн, бэргэһэтинэн далбаатыы-далбаатыы, кинилэр иннилэрин быһа күөйэрдии кыппанньахтатта. В. Яковлев
Быччыҥнары тыылыннара соҕус көннөрөн, бүтүн бэйэнэн үөһэ диэки холкутук уунуллар. ФВН ТС

даҕ. Чэмэличчи көрбүт (харах). ☉ Ясный, чистый (о глазах)
Арыы-саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй хара харахтаах, …… кулуһун курдук көбүс-көнө уҥуохтаах …… нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
[Эмээхсин] эдэригэр чэмэлкэй киэҥ да харахтаах кыысчаан буолуо. Н. Тобуруокап
△ Былытынан бүөлэммэккэ чаҕылыччы тыгар (күнү этэргэ). ☉ Яркий, ясный (о солнце в безоблачном небе)
Ыраас, чэмэлкэй күн чаҕылыйа тыкпыта. И. Федосеев
Сайыҥҥылыы сылаас, чэмэлкэй күн үүммүт. Сэмээр Баһылай