чэмэлкэй диэн курдук
Чэрэгэр кулгаах, Чэмэлэй харах, Тимир тиҥилэх, Тииҥим хотоку, Түһэн кулууй Төргүү мутукка. Л. Попов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, чэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: чэп-чэгиэн, чэп-чэмэлкэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на чэ-: чэп-чэгиэн ‘совершенно здоровый; абсолютно свежий; чистыйпречистый’, чэп-чэмэлкэй ‘очень ясный, радостно смотрящий (о глазах)’. Оҕом чэп-чэмэлкэй харахтаах
□ Киэһэ үлтү сылайаммыт Нэһииччэ орону буларбыт, Өлбүт курдук утуйаммыт Эмиэ чэп-чэгиэн турарбыт. П. Тобуруокап
Мин хаһан эрэ чэп-чэгиэн, омсото суох доруобай этим диэтэхпинэ соһуйуоҥ. Н. Лугинов
ср. туркм. еп ‘препозитивная усилительная частица, присоединяемая к словам, начинающимся на букву е-’

дэлэ диэнтэн атаах.- аччат. Дьиэм иһигэр чэмэлкэй сырдыгы дэлби Куттахпына дэлэкээн буолар этээ! П. Тобуруокап
Москва курдук куораттан дуоһуйа кэпсэтэр саныахха да дэлэкээн үчүгэй буолуо дуо? В. Гольдеров

даҕ. Киэҥ ыраас, чэмэлкэй харахтаах (оҕо, кыыс туһунан таптаан этиллэр тыл). ☉ Ясноглазая, ласковая (ласкательное — о ребенке, девушке)
Алайааны-ым! Алайаана-а атаһым! ПЭК СЯЯ
Алайаана лаглардыырбын Алтан чуораан айахпынан Айааран аҕыннахпына, Амньыраабыт санаам аралдьыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй

дьүһ. туохт. Ураты дьикти, нарын сырдыгынан, кэрэнэн сыдьаай. ☉ Излучать добро, нежность и свет
[Айталы куо] Өгүрүк-төгүрүк көрөн Өрө чэрэлийбит барахсан …… Таҥас бүтэй Тамана сандаарбыт. П. Ойуунускай. [Кыыс] ураты тупсан, чэмэлийэн-чэрэлийэн турар кэрэ дьүһүнэ Куралай Кустук этин-хаанын минньигэс кутаа уотунан курдаттыы салаан киирдэ. Д. Апросимов
Утары тыган турар чэмэлкэй күнү уонна ып-ыраас, күөх халлааны көрөн, аргыһыгар: «Чэрэлийэн сарсыарда дии», — диэтэ. ҮҮүДь

сыһ. Чэмэлкэйэ, ырааһа суохтук, өспүттүү, тунаархайдык (көр). ☉ Невыразительно, мутно (глядеть)
Мэхээлэ икки суол дьиэктээх: өлбөөдүччү көрбүт киэҥ харахтарынан атаҕын тумсун араччы борутан, мунамуна, киһини билбэт буола-буола сытыытынан, сымсатынан саптаран сылдьар уонна кыыһырдаҕына, тугу этэрин, хайдах туттарын өйдөөбөт буолуталыар диэри уохтаахтык кыыһырар. Амма Аччыгыйа
Аким Акимович, кырдьаҕас киһи кырдьаҕаһа өтөн, утуктаан өлбөөдүччү көрбүт. Н. Габышев
Чоккуруос харахтаах, хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор икки өттүн өлбөөдүччү көрүтэлиир. Тумарча

даҕ.
1. Чаҕылхайа суох, мөлтөх, боруҥуй, борук-сорук. ☉ Тусклый, неяркий, слабый (о свете). Ый өлбөөркөй сырдыга
□ Хараҥа халлааҥҥа өлбөөркөй сулустар, уу түгэҕэр түспүт манньыаттыы кылбаһаллар. Н. Габышев
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
2. Чэмэлкэй ыраас буолбатах, арылхайа суох. ☉ Тускловатый, недостаточно выразительный, неясный (о взгляде)
[Охоноон] биһиктээх эрдэҕиттэн көрө үөрэммит өһүөтүгэр өлбөөркөй хараҕын хатаабытынан барда. Л. Попов
Көрөбүн — аастыйан эрэр чуоҕур баттах, мырчыстаҕас сирэй, хортуоппуйу ортотунан быһан баран умса уурбут мурун уонна өлбөөркөй, балык миинэ харах, эбиитин, аан кыычыр гыммытын курдук куолас. Н. Габышев
Өлбөөркөй ыйаастыгас харахтаах, эргэ сарыы ыстааннаах Суор уола Ньылык Ньукулай аҕабытын кытта бииргэ кэлсибитэ. В. Протодьяконов

аат.
1. Үүттээх уу суурадаһына (үксүгэр ас астыырга тут-лар). ☉ Молоко, разбавленное водой (обычно употр. в приготовлении пищи)
Сылытыллыбыт сиҥэҕэ килиэп илитэн үҥүлүппүтүн, ыта тиҥсирийэн иһэн, сиргэммиттии киэр хайыста. Н. Борисов
Сэниэ ыалларбыт аһынан Сиҥэ бэрсэллэрэ үһү. Баал Хабырыыс
Үүтэ биллибэтэх сиҥэ курдук тулабыт туп-тунаархай. Т. Сметанин
2. Саас муус үрдүнэн халыйбыт түгэҕэр кыра хаардаах эбэтэр хаар былаастаах уу. ☉ Вода, разлившаяся весной поверх льда, или вода со снегом
Кыстык хаара сиҥэ буолан хаалла. С. Федотов
Чэмэлкэй күн хараарбыт сири, сиҥэ буолан сытар хаардаах ууну убуруур, күөрэгэй ыллыыр. Н. Босиков
Араҕас сиҥэни бокуойа суох кэһэн киллиргэттэ. «ХС»
ср. бур. шэнгэн ‘жидкий’, п.-монг. сингэн ‘жидкий, редкий’

сыһ.
1. Быстыбакка сытыытык биир кэм «сырр» гынан тыаһыыр курдук. ☉ С треском; с шипением
Кубулҕаттаах кулун тутар ыйым, …… Кыраһа хаарынан кынаттанан, Сытыы тыалынан атахтанан, Сыыр чыычааҕа ааттанан Сырылаччы көтөн кэллэ. Саха фольк. [Борохуот аал] Сымала уотун Сыралҕанын курдук Сылаас паарынан Сырылаччы тыынна. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Олус итиитик, сылаас сыралҕанынан сыдьаайан. ☉ Пыша жаром, излучая жар
Сыралҕан куйаас сырылаччы сырайар. И. Данилов
Сааскы күн былыта суох чэмэлкэй халлаантан сырылаччы тыган, хайа эниэлэрин хаарын хараардан эрэр. «ХС»
△ Олус күүскэ, тымныынан хаарыйан. ☉ До болезненного жжения, обжигая (о холоде, морозе)
[Михаил Семёнович] оччоҕо санаата көнньүөрэр, туттара-хаптара ордук сыыдамсыйар, мэктиэтигэр тымныы сырылаччы сыстымахтыыра мүлүрүйэр. В. Барабанскай

аат. Эргэрбит, кытааппыт үтүөрэн биэрбэт искэн; мэлдьи ыалдьа сылдьар ситэ оспотох дириҥ баас чэрэ. ☉ Застарелая опухоль; след, рубец от глубокой раны (к-рый постоянно побаливает). Бэргэ буол
□ Таастыйан, кытаатан бэргэ буолан хаалбыт. ПЭК СЯЯ
Үөһээ үлүскэннээх халлааҥҥа илиэһэй бииһигэр баһылык буолбут илбистээх кырыа тыыннаах, бэлэһин төрдүгэр бэс кытыйа саҕа сиикэй бэргэ урдаах, уолуйан уһуктар Улуутуйар Улуу Суорун тойону кытта уруурҕастахха сөп буолсу. П. Ойуунускай
[Сабырыкы] эмин харыстаныытын кыайбакка, хаҥас таныытын аттынан үөһээ уоһугар түү мээчик саҕа эт бэргэлээх. Күннүк Уурастыырап
◊ Эт бэргэ харах — кытаран көстөр үрүҥнээх, уу-хаар баспыт, чэмэлкэйэ суох харах (үксүгэр ойуун, олоҥхо абааһыларын ойуулуурга тут-лар). ☉ Красноватые, воспаленные глаза (в олонхо: обычно о глазах шаманов, злых духов и племени абаасы)
Хайа хайдыбытын курдук хаспахтаах Хааннаах сиикэй эт бэргэ хараҕынан Буспатах мунду миинин курдук Буордааҕынан бурулуччу көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Дүҥүр] ыҥыртыыра эт бэргэ Харахтаах абааһылары Иһиллэрэ энэлгэн Ыалдьыттаабыт ыалын аайы. И. Гоголев