көтүр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ууспут] Саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн Күрбүйдэ, Чапчыйда, Дарбыйда. К. Туйаарыскай

туохт. Бөдөҥ, модун көһөҥө буолан көһүн (хол., айылҕа көстүүлэрэ, Өлүөнэҕэ муус барыыта). ☉ Нагромождать что-л. огромной глыбой; собираться в мощную силу (о впечатляющих явлениях природы, напр., о ледоходе на Лене)
Айылҕа бу араас олбу көстүүлэрэ дьиҥ олоххо тута сөрөөн көһөҥөлөөн киириилэрин билэр дьоллоох [Кыыллаах Арыы уолан бэрдэ]. Н. Босиков
Күн тахсыан инниттэн түүн үөһэ буолуор диэри күрбүйдэхпинэ — Көһөҥөлүөм хайаны даҕаны. Н. Некрасов (тылб.)

чыҥкынаа 1 диэн курдук
Олоон-Долоон күөрт-күөртээн күрбүйэ, балталаан чыҥыйа олорор эбит. И. Гоголев
Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр …… быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Бориска чууркаҕа охсуллубут килиин сүгэ үрдүгэр кытарбыт хойгуо уһугун чохороон ончоҕунан балталаан чыҥыйар. ЕВН КТ

туохт.
1. Кими эмэ уйгуурт, аймаа, сүпсүгүрт. ☉ Нарушать чей-л. покой, тревожить, беспокоить кого-л.
Дороппуун оҕонньордоох дьиэлэрин аана сабыллыбат, сылабаардара сойбот. Аны түүннэри сылдьар, сүксүйэр буоллулар. Н. Якутскай
Балбаара утуйаары олорор ыалы тиийэн сүксүйэр сатаммат дии санаан, луохтуурга барбата. Болот Боотур
ГПУ-ттан дьоннор тахсаннар Дордуок Ньукулайдааҕы сүксүйбүттэрэ. И. Федосеев
2
көр күпсүй I. Уорааннаах муус муора үрдүгэр Уһууттар буурҕатын иһигэр Көтөр аал күрбүйэр …… Көтөн дьэ сүксүйэр. Айхаллааҥ!!! Айхаллааҥ!!! П. Ойуунускай
ср. кирг. сүксөй ‘ершиться’

аат. Ууга, сыһыыга тумустаан, чорбойон киирэр сир. ☉ Выступ в водоём, равнину, мыс (обычно горный)
Аарыма тумуллар бүк хоойдоругар …… былыргы дьон уҥуохтара күөрэ-лаҥкы түһэн, адаарыһан көстөллөр. В. Титов
Иинэҕэс, абына-табына тиит мастаах тумулу мүччү түһээт, сырыынньа хайа анныгар тиийэн кэллэ. В. Протодьяконов
Сайылык түптэтин буруота алаас илиҥҥи тумулугар тиийэн анньылла турар. «ХС»
◊ Арыы тумул көр арыы I
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов
Тумул арыы көр арыы I. Арабтар төрөөбүт сирдэрэ Азия соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар киэҥ Аравийскай тумул арыы этэ. АЕВ ОҮИ
Муоралар сиргэ ыраахха диэри тоҕойдоон киирэннэр, элбэх тумул арыылары …… үөскэтэллэр. СПН СЧГ
ср. тюрк. томалыш ‘округлый выступ’

1. аат.
2. Ыарыыттан, оһолтон мөлтөөһүн, айгырааһын (доруобуйа туругун, ис-тас уорганнар тустарынан). ☉ Недостаток, изъян; ущерб, вред (здоровью)
   Кыһыны кыстатарга олох доруобай, ньалҕаархай уонна килбэчигэс түүлээх, ханнык даҕаны эмсэҕэтэ суох хааһы хаалларыллыахтаах. ДьСИи
   Кини, бука, тиэтэйбитэ буолуо да, ити курдук турар аналлаах туоруур сиринэн туораабакка, доруобуйатыгар улахан эмсэҕэни ылла. «Кыым»
3. Ыарытыннара сылдьар оспот баас, ыарыылаах эбэтэр ыарыыттан дуу, оһолтон дуу хаалбыт дьиэк. ☉ Не зажившая рана на теле, дающая то и дело о себе знать или какой-л. физический недостаток, полученный при травме, болезни, повреждение, увечье
   [Степан Семёнович] сэрии толоонуттан улаханнык бааһыран, эмсэҕэ ылан төннөн кэлэн баран уһаабатаҕа, 1943 сыллаахха тыына быстыбыта. ХБИДК
4. Туох эмэ содула, тэбиитэ. ☉ Негативные последствия чего-л.
   Өлөр-тиллэр кыргыһыыга Өстөөхтөрү хоппуппут, Сэрии-силлиэ эмсэҕэтин Ситэрэн оҥорон күрбүйбүппүт. ҮӨЫ
5. даҕ. суолт. Кыраны тулуйбат, тулуйар кыаҕа суох, кэбирэх. ☉ Слишком чувствительный, не способный выдержать даже небольшую боль, лишения
   «— Аата сүрүн! Быһа ньирэмсийэн, — диэн Сталина сымнаҕастык мөҕүтүннэ. — Бу эр дьоннор, эчи, эмсэҕэлэрин!». П. Аввакумов
   «Эн биир дойдулааҕыҥ тугу да тулуйбат, дагдайбыкка дылы аҕай да эмсэҕэтэ бэрт дии», — диэн аһарбыта. «ХС»
   ср. др.-тюрк. емгэ ‘мучиться’, монг. эмгэг ‘болезнь, недуг; повреждение, увечье’

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’

I
аат.
1. Тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кураанах сир. ☉ Остров
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Арыыга олус нүөл сиргэ, уу ылар сиригэр «Якутянка» сэлиэһинэйи ыспыттар. С. Ефремов
2. Тулалаан турары кытта биир кэлим көстүү кыайан буолбат, тугунан эрэ уратылаһар (хол., ортото охсуллубакка хаалбыт ходуһа, ортото хорутуллубакка хаалбыт бааһына). ☉ Участок, выделяющийся чем-л. среди остальной местности (напр., недоскошенный участок покосного угодия, недовспаханный участок пашни). Арыыгын охсон кэбис. Арыыгын хорутан кэбиһээр
□ Киһини курданарынан буолбут мята от ала-чуо арыы буолан үүнэн турар. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Арыы баһа — өрүс арыытын үөһээ өттө, саҕаланыыта. ☉ Начало речного острова. Мотуордаах оҥочо арыы баһын эргийэ барда. Арыы бэс — хонуу ортотугар эбэтэр ойдом турар бэс ойуур. ☉ Растущий посреди поляны или отдельно стоящий сосновый лесок
Түүн утуйдаҕына хойуу арыы бэһи булан, хаары хаһан, тула өттүн тула булгунньах курдук өрө кутан утуйар буолбут. П. Ойуунускай
Суол уһугар кыра арыы бэс көстөрө. М. Доҕордуурап. Арыы кумах — өрүскэ, үрэххэ тумул арыы буолан үтэн киирбит кумах сир. ☉ Песчаный полуостров на реке, речке
Дьону кыһытан талахха Үөр мороду моргуйар, Эбэтэр арыы кумахха Хаас саҥата лыгыйар. С. Данилов. Арыы кутуруга — өрүс арыытын аллараа өттө, бүтүүтэ. ☉ Конец, окончание речного острова
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин. Арыы ойуур — хонууга ойдом үүнэн турар ойуур. ☉ Отдельно растущий лесок посреди поляны
Сылбыакайы хамандыыр оҥоробун, сүүрбэ киһини ол арыы ойуурга сытыарабын. С. Ефремов
Сүөдэрдээх Маайа арыы ойуур аттыгар кэлэн тохтоотулар. Н. Якутскай
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы эргэ сайыымка дьиэни көрөн, хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын. Арыы талах — хонууга, ууга ойдом үүммүт бөлкөй талах. ☉ Небольшой отдельно растущий тальниковый лесок на поляне, воде
Онон-манан арыы талахтар хоннохторугар кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар Арҕаа таалар түбэтигэр Уһун уһуойах туругунан Уйгу-силик тоҕооспут эбит. С. Зверев
Ортоку арыы талаҕы үрдүнэн тыылаах дьон тыйааран сылдьаллара көстөр. Эрилик Эристиин. Арыы тиит — хонууга ойдом үүнэн турар тиит ойуур. ☉ Растущий островком лиственничный лесок на поляне
Суола диэн үрэх оччоҕо, барыта тэҥ мэндээркэй хонуу эбитэ үһү, арыы талах, арыы тииттэр суохтара үһү. Саха сэһ. I
Арыы тиитим курдук дуу Араалланан сылдьаммыт, Аныгылыы олоҕу Арыйыаҕыҥ атастар! Саха нар. ыр. III
Онуоха көрдөҕүнэ — арыы тиит туспан кутаа уоту оттон кэбиспит, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи олорор эбит. Ньургун Боотур. Арыы тумул — уһулуччу ойдом киирэн турар туох эмэ тумула. ☉ Резко выступающий мыс чего-л.
Арыы тумул күөнүгэр, «Атах көлүйэ» үрдүгэр Барыҥый түүнү сырдатар Барабыык үлэтэ тутуллан — Тиҥилэх кытта доргуйбут. С. Васильев
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов. Арыы тыа — туспа, ойдом турар халыҥ ойуур. ☉ Отдельно растущий густой лес
Арыы тыа иһигэр кыһыл саһыл сытар үһү (тааб.: тыл). Арыы тыа кэннигэр кини [массыына] үлэлээн кирбийэр хотоойулаах хорсун тыаһа иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров. Сыһыы ортотунааҕы арыы тыа аттыгар роза сибэккилэр үүнэн тэтэрбиттэр. И. Данилов. Арыы хатыҥ — ойдом үүнэн турар хатыҥ ойуур. ☉ Островком растущий березовый лесок
Илин-кэлин кэбиһэрдээх, Бэдэр саҕынньахтаах, Буобура бууктаах сонноох дьахталлар Үҥкүүлээн иһэллэрин курдук, Арыы хатыҥ чараҥнардаах эбит. Саха фольк. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Билигин бу курдук түннүгүнэн, арыы хатыҥ айгырастаах симэҕэ тэлибириирин эһиги бэйэҕит көрөҕүт. М. Доҕордуурап. Арыы хахыйах — ойдом үүнэн турар бөлкөй хахыйах. ☉ Небольшой отдельно стоящий лесок из молодых берез
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут, — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, — Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. [Уйбаан Дууһа] атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин. Арыы чаллах эргэр. — ойдомнук үүммүт хойуу. ☉ Растущий островком густой лесок
Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут [үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай
Айгыр силик лабаалаах, Арыы чаллах хатыҥнаах Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит, Атас, дьүөгэ аҕастар! Нор. ырыаһ. Арыы чараҥ — хонууга ойдом турар хатыҥ ойуур. ☉ Особняком растущий березняк на поляне
Толоон ортотугар, арыы чараҥҥа, күөрэгэй чыычаах ыллаан, кэрэнаҕыл куолаһа салгыҥҥа кутуллар, тохтор. Амма Аччыгыйа
Эмиэ арыы чараҥар Ылластылар чыычаахтар. Эмиэ хатыҥ анныгар Биэ эмиийэ уһуктар. С. Данилов. Кумах арыы — тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кумах сир. ☉ Песчаный остров
Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай. Күөл арыыта — күөл ортотугар баар арыы. ☉ Остров на середине озера
Сотору төннүөхпүт дии санаан, илиммин күөл арыытыгар куур-да ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа. Мас арыы — ойдом турар ойуур. ☉ Отдельно стоящий лесок
Тумул диэбитэ — уҥуоргу кытыылыы турар мас арыы эбит. Амма Аччыгыйа. Өрүс арыыта — өрүс сүнньүгэр сытар арыы сир. ☉ Остров, находящийся в русле реки
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс арыытын кутуругунан тыы иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
Кыһынын өрүс арыыларыгар олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрэ олохторун-дьаһахтарын көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев. Таас арыы — аҥаардас таастан турар, таас хайалаах арыы. ☉ Каменный остров
Күөл ортотугар уһулу ойон тахсыбыт таас арыы баар. И. Федосеев
Анныттан аһаммын, өрүтэ силэйэн, Оргуйар таас арыы үөлэспин оҥостон Үрүҥ күн анныгар буруобун унаарпыт Уот төлөн булкаанай мин бэйэм буолабын! П. Тобуруокап. Талах арыы — талаҕынан саба үүммүт арыы сир. ☉ Тальниковый остров
Ыраах-ырааҕынан өрүтэ үтэн тахсыбыт, талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймааран барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа. Тиит арыы — тиит мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах тииттээх өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из одной лиственницы или на котором растет небольшое количество редких деревьев. Ыраахтан тиит арыы харааран көһүннэ. Тумул арыы — ууга (өрүскэ, күөлгэ) иһирдьэ быһа анньан киирбит кураанах сир. ☉ Полуостров
Хотугу Муустаах муора кытыла. Кини илин Чукотскай тумул арыы быстар тумсуттан арҕаа Мурманскай куорат анараа өттүгэр тиийэн бүтэр. Н. Якутскай
Эмиэ тумул арыыларга, Сыттаах оттоох сыһыыларга Сэргэстэһэ сиэттиһиэхпит! Дьуон Дьаҥылы. Үрэх арыыта — үрэх хочотугар баар арыы сир. ☉ Остров в долине реки
Ким билэр ол биһиэхэ үрэх арыытыгар биэриэхтэрэ суоҕа эбээт. Күндэ. Харыйа арыы — барыта харыйа мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах харыйалаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной ели или на котором растет небольшое количество редких елей
Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев. Хатыҥ арыы — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной березы или на котором растет весьма небольшое количество берез
Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта, кинини Чаҕаан кинээс тутан, Хатыҥ арыыга баар богадельняҕа ыытаары гыммытын иһин, бэркэ хоргутар буолара. Эрилик Эристиин
Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова
ср. тюрк. арыг ‘остров’
II
аат.
1. Сүөгэйи ытыйан уонна иирдэн оҥорор үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
«Ити арыыга таба да муоҕун булкуйан сиэхпит», — диир Иван Васильевич. Амма Аччыгыйа
Киирэн, баахыла, арыы, үрүмэ, саахар аҕалбытын былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
2. эргэр. Былыр туттуллар арыы кээмэйэ: биир киилэ кэриҥэ. ☉ Старинная мера веса масла, равная примерно одному килограмму
Ол кини кэриэһинэн сылдьыбыта мээнэ хаалбат этэ, — ыйаахтаах курдук, буруолаахтан биирдии арыы хомуллар күһүн аайы. А. Софронов
Дьиҥ чопчу өйдөөмүнэ турабын. Биир арыы кэриҥин биэртим буолуо. Н. Неустроев
Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
♦ Арыы саһыл хааннаах — тэтэркэй имнээх, сырдык, ыраас сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый, с ярким румянцем во всю щеку
[Манчаары] уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах, «эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук» хап-харанан эриличчи көрбүт харахтаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Кини ийэтигэр Ылдьаанаҕа маарынныыр, арыы саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй харахтаах, нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Арыы-сыа иҥмит киһитэ — уойбут-топпут, эмис киһи. ☉ Жирный, упитанный человек (букв. маслом-жиром пропитанный человек)
«Сарсын муостабытын тэлгэтэн бүтэрээ инибит», — кырдьа барбыт, арыы-сыа иҥмит, суон, дөрөл киһи аргыый хардарда. Софр. Данилов. Арыы-сыа курдук тут — олус харыстаан, наһаа күндүтүк тут. ☉ Держать что-л. очень осторожно, бережно (букв. держать как масло-жир)
Оҕолоро барахсаттар сүүрбүт-көппүт алаастарын тураҥ буоруттан ийэ, арыысыа курдук тутан, ыаҕайатыгар кутта. «ХС». Арыы-сыа таммалыыр — 1) олус уойбут, эмис. ☉ Очень жирный, упитанный (букв. масло-жир с него капает)
Ыһаарыламмыт быарынан, искэҕинэн, арыыта-сыата таммалыы сылдьар эмис дьуухаланан күндүлээтэ. С. Курилов (тылб.); 2) поэт. уйгу-быйаҥ тосхойор. ☉ Дающий изобилие, достаток. Ол көрөн турдахпына — Анды куһум Аҥаарыйа көтөн сиппэт, Арыысыа таҥнары таммалыы турар Алаастардаах эбит. Саха фольк.
ср. тюрк. сары йаҕ, сарйу, саруу ‘желтый жир’
◊ Арыы саһыл поэт. — саһархайдыҥы кытархай. ☉ Желтовато-красный
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан Айаар-чаҕаар ырыаны, Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэарыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай. Арыы собуота — арыыны оҥорор собуот. ☉ Маслозавод. Массыына арыы собуотугар туораата. Арыы уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥоһуллуутугар ыгыллан тахсыбыт үүттүҥү уу. ☉ Пахта (букв. вода масла). Тымныы арыы уутун иһэммин абыранным. Балык арыыта — балык сыатыттан оҥоһуллубут, эмп буолар хараҥа араҕастыҥы өҥнөөх убаҕас арыы. ☉ Рыбий жир. Балык арыыта оҕоҕо олус туһалаах. Буспут арыы көр дьэҥкир арыы. Буут арыы — уон алта киилэ кэриҥэ арыы. ☉ Старинная мера веса (в берестяное лукошко вмещалось примерно шестнадцать килограммов масла)
Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
Хаппыраал буола сылдьан, миэхэ икки буут арыыны түһэрбиттэрин ыларыгар ыган-түрдэрэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Күн тойонуом, бу миэнэ эрим балтараа буут арыытын кытта ынахтаах аккын хаартылаан кэбистэ. Күндэ. Дьэҥкир арыы — ынах ууллубут арыыта. ☉ Топленое коровье масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Кылы, сиэли, мээккэ бурдугу, дьэҥкир арыыны кэнникинэн төрүт да аҕалбаттар. Болот Боотур
Дьэҥкир арыы хобордоох-хо долгуһуйда. С. Васильев. Мас (сиэмэ) арыыта — үүнээйиттэн ылыллар убаҕас арыы. ☉ Растительное масло
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуҥ, онтон мас арыытынан оҕунуохтааҥ уонна үчүгэйдик сотуҥ. «Кыым». От арыыта эргэр. — ынах арыыта. ☉ Коровье масло. Тэҥн. сиикэй арыы. Сиикэй арыы көр арыы II
1.
Ону баран өҥөйөн көрбүтүм — сиикэй арыыга үрүмэни дэлби симпит эбит. Н. Неустроев. Утар. дьэҥкир арыы, буспут арыы. Сүөгэй арыы — сибиэһэй сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. ☉ Сливочное масло, изготовленное из свежих сливок. Сыа арыыта — сүөһү ис сыатын уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Жировое масло
Аттар таныыларыттан бурҕаҥнаан тахсыбыт туман, тымныыттан сыа арыытын сылаас хобордооххо соппут курдук «сыр-сыр» гынан иһиллэр. Эрилик Эристиин
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур. Уҥуох арыыта эргэр. — сүөһү уҥуоҕун оргутан, уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Сало, топленное из костей животного
Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда, куолутунан мичээрдээбитэ буолла. М. Доҕордуурап. Уоһах арыы — саҥардыы төрөөбүт ынах арыыта. ☉ Масло, изготовленное из молока недавно отелившейся коровы
Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы умунуохтаах Уйгу чороон иһитин Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Оокколоруом, уоһах арыытынан оҥоһуллубут саламааты сиэхпит. М. Доҕордуурап. Хайах арыыта эргэр. — хайаҕы (көбүөрү) оҥорорго туттуллар арыы. ☉ Сливочное масло, употребляемое для получения хайаха — якутского молочного продукта. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хаһаас арыы — кэлин сииргэ, туттарга ууруллубут арыы. ☉ Масло, откладываемое про запас, запасенное масло
— Оттон хаһаас арыыҥ ханна баартай? — Биэбэккээм, хаһаас арыыны ким бугуллаан көрбүтэ баарай? М. Доҕордуурап
Кэбиһиилээх оттордуун, Кэнчээрилээх толоонунуун, Уруу-хаһаас арыытыныын, эһиил эмиэ эргиллиэҕэ Илгэ күһүн, айма-нымаҥ! Күндэ. Ынах арыыта — ынах үүтүттэн оҥоһуллар арыы. ☉ Масло, изготавливаемое из коровьего молока, сливочное масло
Аҕам ынах арыыта Амтанньыйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
Араҕас ньургуһун атыыта Арҕаа фроҥҥа эһиги Ынаххыт арыытын миэхэ Ахтан атаарар буолаарыҥ! П. Тулааһынап
III
аат. Күүскэ кытардыллыбыт тимир сойдоҕуна үөскүүр, хоҥнумтуо, күөх өҥнөөх чараас тас араҥа. ☉ Пленка на металле, образующаяся после того, как его сильно накалили на огне.
ср. тюрк. йарык ‘трещина’