быакай диэнтэн арыт
көстүү. Быһаҕаһын быһа хаһыйда, Быгдас гына-гына Быакалдьыйда, Бакык гына-гына Баадалдьыйда. П. Ойуунускай
Быдарааһап кыыран чыҥыйар, быһыы-тутуу быакалдьыйа Тэйэр, кутуран, дьаҥыдыйан, Чэпчэкитик дыгылдьыйа. Дьуон Дьаҥылы
Саһааннаах, [киһи аата] икки өттүнэн быакалдьыйан, бара турда. Эрилик Эристиин

сыһ. Тохтобула суох, быыс биэрбэт курдук чаастатык. ☉ Беспрерывно, непрерывно
Даарыйа эмээхсин имитэр куобаҕын тириитэ быыстала суох туртаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас

туохт., фольк. Ыар тылларынан саҥар. ☉ Говорить веско, внушительно
[Сырааннаах - Мэхээччэ оҕонньорго:] Олус даҕаны дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Өбүгэлэрим үгэһинэн, сахалыы дьаҥыдыйан Аан-дархан андаҕары Андаҕайдаҕым буоллун. С. Зверев
Быдарааһап чыҥыйар, Быһыы-тутуу быакалдьыйа, Тэйэр, кутуран дьаҥыдыйар, чэпчэкитик дыгылдьыйа. Дьуон Дьаҥылы

туохт. Ис-искиттэн долгуйан, эҥсэлитэн, улаханнык ыллаа (ойуун туһунан, эбэтэр түүн баттатан). ☉ Петь громко, исступленно (в шаманском трансе или во время кошмарного сна)
Суор ойуун абалаахтык-саталаахтык кутуран эҥсэлийэн барда. Амма Аччыгыйа
Быдырааһап кыыран чыҥыйар, Быһыы-тутуу быакалдьыйа, Тэйэр, кутуран дьаҥыдыйар, Чэпчэкитик дыгылдьыйа. Дьуон Дьаҥылы
ср. тюрк. кутур ‘беситься, взбеситься’

дьүһ. туохт. Соноон, төгүрүйэн көһүн (кыра уҥуохтаах киһини этэргэ). ☉ Быть, казаться пухленьким, кругленьким, сбитеньким при небольшом росте
Ып-ыраас, моттойбут, «Ылгын чыҥыйа» диэн ыҥырыллар кыра киһи …… хааман бойбордуур. Р. Баҕатаайыскай
Володя …… моттойон, сабыччы туттубутунан, хостон хоско төттөрүтаары хаамыталыы сырытта. А. Чехов (тылб.)

туохт. Тохтообокко, улаханнык бүтэҥитик тыаһаан үлэлээ (хол., уус туһунан). ☉ Заниматься чем-л. (мастерить что-л.), производя непрерывный энергичный глухой шум (напр., о кузнеце). Күннэй диэн күндү кыыс оҕолоох, Күндэлэс күрүлгэн кыһалаах, Күкүр Уус күрбүйэ уһанар, Көмүһү, күлүүһү уһаарар. Суорун Омоллоон
ОлоонДолоон күөрт күөртээн күрбүйэ, балталаан чыҥыйа олорор эбит. И. Гоголев
[Ууспут] саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн күрбүйдэ, Чапчыйда Дарбыйда. К. Туйаарыскай

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’

сыһ.
1. Лыҥкынаан иһиллэр, лыҥкынаан тыаһыыр курдук; лыҥкынаан, лыҥкынатан. ☉ И з д а в а я звон; звонко
Лыҥкыначчы т ы а һ а а. Лыҥкыначчы тыаһат.  Эллээ, таптай Лыҥкыначчы Уһанан чыҥыйар кыһабыт. С. Васильев
Таһаҕас тиэйэр улахан массыыналар лиҥкинэһэн, Дьуойа үрэх чиргэл мууһун быһа охсон, киһи куйахата кыйыах, лыҥкыначчы баттыалаан ааһаллар. В. Яковлев
Арай эмискэ, хантан да кэлбитэ биллибэккэ, биир туус маҥан куба сапсына-сапсына дьикти куолаһынан лыҥкыначчы ыллаата. А. Фёдоров
2. кэпс. Лыҥкынас буола тыҥыы, кытаата; лыҥкынас гына кытаатыннара. ☉ До звона в ушах; до гулкой твёрдости, плотности, до прозрачной звонкости (напрягаться, натягиваться)
Лыҥкын а ч ч ы тыҥаа. Лыҥкыначчы тыҥат.  Кыыс оҕо кылаан бэрдэ Муос дьирибинэ ох саатын …… Кулгааҕын тааһыгар д ы л ы Лыҥкыначчы тардан Обот Хобочой удаҕан Дүҥү р үн д ь өлө с ү үрдэн к эбистэ. П. Ядрихинскай
Кураан буолан, сир-дойду лыҥкыначчы хатан турара. В. Яковлев
Уолаттар обургулар …… Аттарын лыҥкыначчы баайдылар, Аһаппакка хатардылар. ТТИГ КХКК

I
аат. Дуобат оонньуурга аналлаах хаптаҕай төгүрүк. ☉ Фигура в виде точёного кружка для игры в шашки, шашка
Оҕонньордоох уол — кырдьаҕастаах эдэр дуобаччыттар — остуол нөҥүө утарыта олорон, хороохторун уонна ньыкааларын туруортаан оонньуурга оҥостунан барбыттара. Далан
Тупсаҕай оҥоһуулаах фабричнай дуобаттар баар буолуохтарыттан хороох уонна ньыкаа диэн тыллар улам умнуллан барбыттара. ПРД ДДь
Уһана үөрэнээччи аан бастаан инчэҕэй талахтан сытыы быһаҕынан кыһан хороох, ньыкаа диэн ааттанар саха дуобатын оҥоруон сөп. ПСН УТС
II
даҕ. Атаахтык иитиллибит (оҕону этэргэ). ☉ Капризный, избалованный (обычно о ребёнке)
Харахпын сабарбын кытары Мин түүлбэр өрдөөҕү кэм киирэр. Төрдүөйэх мин ньыкаа саастаахпын, Баҕардар буолуоҕа үс эрэ. С. Данилов
Кини [Аан Чыҥыйа] чахчы атаах, ньыкаа этэ, ырыаны-тойугу, үҥкүүнү олус таптыыра. И. Гоголев
Килбик, ньыкаа кыргыттары Кини түлэй түүннэргэ Кууһан, уураан ааспыта Күнүү, ымсыы үөскэтэр. И. Чаҕылҕан
ср. эвенк. никаа ‘малыш (при обращении), младший, меньший’

I
аат.
1. Уус уһанар улахан өтүйэтэ. ☉ Большой кузнечный молот
Сыр-сыр тыастаах сүгэ балта баар үһү (тааб.: хатат, чокуур икки). Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Петр илиитигэр балталаах. Кини балтатын өрө далайаат, тапталлыахтаах сиринэн охсон бытарытар. Кыстык тула кыымнар ыһылла түһэллэр. АС НИСК
2. көсп. Охсор күүс. ☉ Ударная сила чего-л.
Улуус-нэһилиэк ревкомнара үлэһит-хамначчыт кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар эргэ олоҕу хампы охсор улуу балтата, уоттаах модун чомпо сүллүгэс этилэр. П. Ойуунускай
Хаһан да баттаммат кырдьыкпын хаайтаран турбакка этэрбэр Улуу уус балтата тылларбын уоскуйан ылбакка тамныыбын. Чэчир-76
ср. тюрк. балта ‘топор’
II
аат. Киһи, сүөһү үөһээ уонна аллараа сыҥаахтарын кэлин өттүгэр баар биэстии төрүт тиистэриттэн биирдэстэрэ. ☉ Коренной зуб
Кэрбээччилэр тиистэрэ кэрбиир тиис, аһыы уонна балта диэннэргэ арахсаллар. ББЕ З
Эдэр ынаҕы аллараа сыҥааҕынааҕы тииһиир тииһэ солбуллубутунан, арыый кырдьаҕас ынаҕы балталара солбуллубут ньуурун көрүҥүнэн быһаараллар. ДЬСИи. [Күөл отун] кээмэйэ араас, хайдах эрэ балта тииһи маарынныыр, икки ачаахтаах, сырдык өҥнөөх. Г. Угаров