сущ
кросс (кэрдэ сиринэн күрэхтээх сырсыы)

прил. кыһыылаах, күрэхтээх; азартные игры кыһыылаах оонньуулар.

сыһ. Түмсүүлээхтик, көдьүүстээхтик, көхтөөхтүк (үлэлээ). ☉ Дружно, слаженно, споро (работать)
Үлэ, куолутун курдук, бүгүн эмиэ киэҥ күрэхтээхтик барда. М. Доҕордуурап

хаһылый диэнтэн дьаһ
туһ. Хараҕынан биир сир диэки супту көрөн хаһылыппыт, иннин биэрбэт тыйыс күрэхтээхтик көрөр буолбут. ИОВ МБ
Нээдэми бүтүн төбөнөн үрдүк ыалдьытын аллараттан өрө көрөн хаһылытта. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ. Түүнүн да, күнүһүн да тохтообокко (тугу эмэ гын). ☉ И днём, и ночью напролёт (делать что-л.)
[Казаков:] Мин холкуос олоҕун билэбин. Түүннэри-күнүстэри эрэ үлэлээтэххитинэ аһыыр буолбаккыт дуо? С. Ефремов
Тыраахтарынан сир солооччулар түүннэри-күннэри күрэхтээхтик үлэлээн …… уон гаалаах нэлэмэн солооһуну таттаран кэбиспиттэрэ. М. Доҕордуурап
Сайын үтүөтэ түүннэри-күнүстэри үлүскэн үлэ үгэнигэр биллибэккэ ааспыта. С. Никифоров

м. кыһыы, күрэх; войти в азарт кыһый; делать что-л. с азартом тугу эмэ күрэхтээхтик оҥор.

туохт. Туох эмэ саҥаны, урут суоҕу саҕалаа, тэрий. ☉ Положить начало чему-л., основать, создать что-л. Эһиги, Суола үрэҕи быһарга турунаҥҥыт, үтүө кэскиллээх дьыаланы төрүттээтигит. Амма Аччыгыйа
[Ойуунускай] сахалыы суругунан литератураны төрүттээбит суруйааччылары А.Е. Кулаковскай, А.И. Софроновы ураты талааннаах, ким да сотон кээспэт үтүөлээх бастакы хараҥаччылар быһыыларынан көрөрө. П. Филиппов
Күрэнчэ Боотур оҕолоро ууһаантэнийэн Өргүөт нэһилиэгин төрүттээбиттэрэ. МАП ЧУу
◊ Төлкөнү төрүттээ — кэскиллээҕи, аналлааҕы олохтоо, тэрий. ☉ Положить начало чему-л. светлому
Таптыыбын: Сандаалаах халлааннаах, Сардаҥа саргылаах Төрөөбүт кыраайбар Төннүбэт төлкөнү Төрүттүүр күрэхтээх, Төлөннөөх сүрэхтээх, Үтүөҕэ дьулуурдаах Үлэһит дьоннорбун. Күннүк Уурастыырап

I
ил гын - 1) саба биэр, сайа оҕус (салгын туһунан). ☉ Обдавать, веять, нежно касаться (о ветре, воздухе)
[Күн] ситэ уоттана илик буолан, сүрдээх сылаанньыгас сөрүүн, сайаҕас салгын киһи сирэйигэр ил гына түһэрэ чэбдигэ, сэргэҕэ олус. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн сөрүүн салгын киһи сирэйигэр эйэҕэстик ил гынан ааһар. Амма Аччыгыйа
Хантан эмэ муҥ саатар Сөрүүн салгын ил гыммат. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп. хамсаан, күөдьүйэн кэл. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения, движения
Уол сүрэҕэ итиинэн ил гынна. А. Сыромятникова
Долгуйуу… Адьас умнуллубат да баҕайы эбит. Уруккуу-урукку түүнүгүрбүт өйдөбүллэр дьапталҕаларын түгэҕиттэн туох эрэ ил гынна. Н. Лугинов; ил курдук - итиинэн саба биэрэр, сылаас (салгын, тыал туһунан). ☉ Теплый, обдающий теплом (воздух, ветер)
Хоту диэкиттэн күрүс-күрүс сайыҥҥы ил курдук сып-сылаас тыаллар үрэллэр. «Чолбон»; ил салгын - итии салгын, итиинэн илгийэр салгын. ☉ Обдающий теплом воздух
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар Эйээриэҕиҥ, эдэрдээр! Саха нар. ыр. III
II
аат. Эйэлээх буолуу; бэйэ икки ардыгар этиспэккэ-охсуспакка, өстөспөккө нус-бааччы сыһыаннаһыы. ☉ Дружественные, мирные, спокойные отношения между кем-л. [Аайта:] Мотя, эн биһиги илбитин харыстыыр буоллаххына, Аны миигиттэн тугу да ыйытыма. И. Гоголев
Иллээҕэр эйэҕэс сүрэхтээх, Өстөөхтүүн көрсүһэр күрэхтээх, Ийэ сир эйэлээх олоҕун, Эн курдук, көмүскүү туруохпут! Күннүк Уурастыырап
Тахсарын кэтэһэр Таптыыр да сибэкким, Ардыгар ил эстэр Аргыһа эбиккин. С. Тимофеев
ср. тюрк. ел, ил 'народ, племенной союз; государство; мир, согласие'