саппах 1 диэн курдук. Сайаҕас-дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата. Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. Чолбон

нареч. совершенно явно; күрүлэс күн ортотугар илэ-бааччы көстөр не таясь, появляется средь белого дня (напр. о привидениях —по народным поверьям); кини илэ-бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал.

туохт., поэт. Өлбөөркөй дьүһүннэн, өлбөөдүй; болоор. ☉ Тускнеть; мутнеть
[Манчаары:] Маҥан күнүм балаадыйда, Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ, Үтүө абаҕам, өрүһүй! А. Софронов. Күрүлэс күргүөм күннэргэ – Күндэл дьэргэл мичээргэ Көмүс долгун алааспар – Көҥүл тыына туойбакка, Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый. А. Абаҕыыныскай
Күн уотун төлөнө Көстө-көстө Балаадыйан малыйар буолла, Ый уотун бадаҕа тахсатахса Балаадыйан малыйар буолла. Күннүк Уурастыырап

даҕ., эргэр. Сахсархай, түү төбөтүн курдук. ☉ Рыхлый (подобно кончикам шерсти)
Түөрт уон түөрт атыыр сылгы Түүмэхтээх түллэр көхсүн тириитэ Күөттээни ууһун күөтэ дуо диэн Күксүйэр күрүлэс өлүү күөттээх [Кытай Бахсылааны уус]. П. Ойуунускай
[Айыы Дьөһүөл:] Дьиэбуо... Көр буо... Тоҕо хоро Тунах быйаҥ долгуннаах, Түһэ кэбиһэ Түүмэх быйаҥ түһүлгэлээх, Алыс элбэх Саамал кымыс саадырымнаах... «Чолбон»
ср. джаг. түбэк ‘шерсть’

даҕ., үрд. Сүрдээх, сүүнэ, модун (үксүгэр ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Внушительный, громадный, могучий (в основном о каких-л. природных явлениях)
Күрүлэс чыҥыс тыастардаах Сүллэр этиҥ сүллүүлээх, Сүүлэр былыт өрөгөйдөөх, Илигирэс ичигэстээх Ибир самыыр көлөһүннээх. С. Зверев
Бу, чыҥыс тымныы дойдутун Урааҥхай саха өбүгэм, Отуутун уотунан ититэн, Улахан мөҥүөн олоххо, Билиҥҥи көлүөнэ дьоннорго Бэлэмнээн кэбиспит эбит. Л. Попов
Биһиги киһибит иннигэр …… Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев
◊ Чыҥыс Хаан миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, киһи дьылҕатын, бүтүн олоҕун быһаарар таҥара. Аһыныгаһа суох, тыйыс, көрдөһүүнү-ааттаһыыны ылыммат диэн итэҕэйэллэрэ. ☉ По поверьям: одно из древних якутских божеств, является властителем рока и судьбы, отличается жестокостью, непреклонностью, беспощадным, неумолимым, твёрдым нравом
Чыҥыс Хаан ыйааҕа, Одун хаан оҥоруута (өс хоһ.). Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чыҥыс Хаан ыйааҕыныы, Чыҥкынас тыалтан тыыннанан, Саймаархай салгынтан санааланан Саха урааҥхай барахсан …… Үгүс үйэлэргэ үөскээбитэ дэһэллэр. С. Зверев
ср. джаг. чиҥгиз ‘великий, сильный’

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’