сыһ., кэпс. Мэлдьи буоларын курдук, өрүү. ☉ Постоянно, всегда
Төһө да дьадаҥы буолан, биир ытыс бурдук миэхэ наадалааҕын иһин, кургуом уоруйахтанар үчүгэй буолбатах. Эрилик Эристиин
Саха олоҥхотугар Чыҥыс-хаан, Одун-хаан ааттара кургуом ааттаналлар. «Чолбон»
ср. русск. кругом

даҕ.
1. фольк. Улуу, модун, дьолуо. ☉ Величественный, мощный
[Ньургун Боотур:] Мин диэтэх киһи Одун биистэн оҥоһуллубут, Дьылҕа тойонтон төрүттэммит киһибин. Ньургун Боотур
Одун халлаан оҥорбут, чыҥыс биис айбыт. Саха фольк. Эриэн кыылым эриллэ сытан Одун кыылбар эттэ. П. Ойуунускай
2. эргэр. Улаатан эрэр, эрдэҕэс (оҕо). ☉ Подросший, подросткового возраста (ребёнок). Оҕото билигин одун сааһыгар сылдьар
♦ Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> фольк. — улаханнык биллэр төрүттээх-уустаах. ☉ Происходящий из знатного, высокого рода. Одун хаантан оҥоһуулаах, Огдолуйбат улуу күүстээннэр Олохтообуттар эбит. П. Ойуунускай
ср. монг. одон ‘звезда; судьба; счастье’

суодай диэнтэн көстө түһүү. [Алаа Моҕус] дьиэ иһигэр биирдэ суодас гына түстэ уонна аҕылаабытынан-сыыгынаабытынан баран уҥа ороҥҥо олордо
Саха фольк. Ыйытыылар бүтэннэр, Луха хоруйдаары гынан эрдэҕинэ, кэннигэр Тохороон суодас гына түһэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги киһибит иннигэр Эргичиҥнии сылдьар Икки хос бастаах, Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев

туохт., кэпс. Кимиэхэ эмэ күүс-уох ук, эрчим эп; эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, кыахтаах оҥор. ☉ Придавать кому-л. силу, наделять кого-л. силой, энергией. Бука барылара сүрэхтэрэ сөбүлээн, Дьылҕа тойону, Чыҥыс-хааны Одун-хаан оҥоруута дуо дэтэннэр, Огдолуйбат улуу күүстээннэр, Олохтообуттар эбит. П. Ойуунускай
Онно кыра норуот улуу Холобуру көрдөрбүтэ, Өлбөт мэҥэ уутунуу, Мөлтөхпүтүн күүстээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Сэрии да усулуобуйатыгар, өлөртиллэр да күннэргэ киһи киһиэхэ эрэнэр үтүө сыһыаныттан ордук киһини күүстүүр, кытаанах санааны биэрэр туох да баарын билбэтэҕим. ВА

I
даҕ., итэҕ. Үөһээттэн айдарыылаах, Дьылҕа Тойон Хаантан оҥоһуулаах, аналлаах. ☉ Имеющий предназначение, предопределение, предписание (от божеств)
Дьылҕаттан ыйаахтаах этим. ПЭК СЯЯ
Мин даҕаны Одун биистэн оҥоруулаах, Чыҥыс Хаантан ыйаахтаах киһибин. Ньургун Боотур
Дьылҕа Хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа
Иччилээх түүллээх дьон айылҕаттан айдарыылаах, үөһээттэн ыйаахтаах буолаллар эбит. БРИ ТТ
II
даҕ. Атын буолбатах, дьиҥнээх. ☉ Подлинный, настоящий, законный. Миигин оҕо эрдэхпиттэн Кулай диэн ыҥыраллар да, ыйаахтаах аатым Ньукулай диэн ээ
□ Ыйаахтаах оскуолаттан тэйиччи быыкаайык эргэ дьиэни биэрдилэр, иккис кылааһы анаатылар
Туспа буруо таһааран, ыал буоллум. Амма Аччыгыйа
[Быыбарынай:] Бүөлэн, үөдэн уола. Киэбириэм эһигинньиктэргэ. Миигин ыйаахтаах ыстаарыста гыныахтара, оччоҕо өссө көрөнбилэн иһиллиэ, билигин барбах уһуга эрэ. Н. Түгүнүүрэп

I
оҥор диэнтэн хай
аата. Алдьатыы дөбөҥ, оҥоруу уустук (өс хоһ.). Ремесло диэн араас оҥоһуктары илиинэн оҥорууну ааттанар. КФП БАаДИ
Синтаксис — грек омук тыла, «таҥан оҥоруу, холбоон оҥоруу» диэн суолталаах. ПНЕ СТ
II
аат.
1. Киһи дьылҕата, төлкөтө. ☉ Судьба, рок, участь. Оҥоруу кытаанах. Оҥоруум оннук буоллаҕа
□ «Оҥоруубут оччо буоллаҕа», — диир Дьөгүөрэп. Амма Аччыгыйа
Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Суорун Омоллоон
2. Уураах, ыйаах. ☉ Решение
Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксары буоллаҕа, Одун Хаан оҥоруута Улахан буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй – киһи дьылҕата, төлкөтө. ☉ Судьба, рок, предопределение
Баай баттала – бырыһыан, бэдэрээт, хааннаах хабала – барыта «таҥара ыйааҕа», «окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй» буолбатахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Хата, доҕоор, биһигини, ойох-эр буолан олоруҥ диэн, Окко түспүт оҥоруубут уруйдаабыта буолаарай, Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит сирдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов. Оҥоруу билиэ – дьылҕа-хаан хайдах этэринэн, дьылҕа быһаарыытынан. ☉ Судьба сама всё решит, будет так, как предопределено, предначертано судьбой. Эмиэ бааһырабын дуу, өлөбүн дуу. Ол эрээри оҥоруум билиэ. Саллааттар с.
1970
Чэ, ол эрээри оҥоруу билиэ. «ХС». Сэт оҥоруу — былыр ким эмэ ыар аһыыга түбэстэҕинэ, тоҕоостоох түгэҥҥэ (хол., киһини көмүүгэ) өстөөхтөрө кэлэн, сэтэрээн, күлэн-элэктээн барыылара. ☉ Старинный обычай публично злорадствовать, насмехаться над горем врага. Былыр сэт оҥоруута диэн баар эбит

аат., эргэр.
1. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар күн, ый уо. д. а. баһыылаах кылырҕас төгүрүк тимирдэр. ☉ Общее название ритуальных украшений на спине шаманского плаща — металлических пластинок в виде круга, изображающих солнце, луну и т. п. [Ойуун:] Күн тулунна, күһэҥэ быһынна
Абааһы уола аһаары адаҕыйда. Суорун Омоллоон. Ойуун арбаҕаһын хааһахтан хостуу сылдьан күһэҥэ тимирин быһан ылан Дьоскуос кистээн кэбиспит. Болот Боотур. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр
Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. КНЗ СПДьНь
2. Халтархайга хаамарга иҥэһэ курдук атахха кэтиллэр тиистээх тимир. ☉ Железный обруч в виде стремени с заостренными концами, надеваемый охотниками на ноги для удобства передвижения по лесу.
3. эргэр. Былыр кыргыһыыга киирэргэ атахха кэтиллэр кыра тимир куйах. ☉ Железный щиток на ногах у древних воинов
Дыгын Ньыкаа Харахсыҥҥа этэр: «Оҕоҥ үчүгэй ытааччы эбит. Онон ити төҥүргэскэ тимир күһэҥэ баар, ону үнтү ыттаҕына, чахчы үчүгэй киһи буолуо». Саха сэһ. I
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) — өлөр өлүү, улахан куттал суоһаата, кэрээн, кыһалҕа буолла: былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун, кыырар кэмигэр күһэҥэтин быата быһыннаҕына, тута өлөр. ☉ Попасть в критическое положение; оказаться между жизнью и смертью (букв. пришло время отлететь закрепе солнца и оторваться күһэҥэ): по старинному якутскому поверью, если во время камлания порвется шнур от күһэҥэ, то шаман должен умереть тут же на месте
Ийэлээтэр ийэм, аҕастаатар аҕаһым! Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Сэрэнэн-сэрбэнэн олор эрэ! Саха фольк. Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Күһэҥэ быата быстара, Күн туллара күһэйбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн туллара, күһэҥэ быата быстара диэн дьэ уолдьаспыт, тааҥкаларбыт үгүстэрэ умайбыттар. ПДА СС. Тэҥн. күнэ хараарда
ср. тюрк. күзүҥү, көҕүҥү ‘зеркало’, тув. күзүҥгү ‘бляхи с лентами (принадлежность для камлания)’

аат.
1. итэҕ. Сахалар итэҕэллэринэн: үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох Дьылҕа Тойон Хаантан эрдэттэн төлкөлөммүт, айыллыбыт, халбарыйбат, мүччүрүйбэт анал, дьылҕа, оҥоһуу. ☉ По представлениям якутов: рок, судьба, предопределённые божеством Дьылҕа Тойон Хааном, живущим в верхнем ярусе неба и распоряжающимся судьбами людей
Человек бессилен изменить свою судьбу. Ол эрээри миигин Одун биис оҥорбут, Дьылҕа Тойон айбыт киһитэ этим… Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруу, Халтарыйбат хатан ыйаах Дьэ билиэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Одун биис оҥоһуута биллин, Чыҥыс хаан ыйааҕа биллин, Дьылҕа тойон уурааҕа биллин! П. Ойуунускай
Кыыс оҕо ыйааҕа, анабыла барыта биир. Н. Габышев
«Оҕо тоҥон өлбөт ыйааҕар, хата, дьонуҥ ыттаах сылдьыбыттар», — истибит дьон бары чэпчээбит куоластарынан тыл быктараллар. ВЕФ СХ
2. Тугу гынары ыйан, быһааран биэрии. ☉ Предписание, распоряжение, указание
Баартыйа ыйааҕынан. ЯРС
Хонтуоратын ыйааҕын толорбокко …… кэлэн иһэр. Н. Габышев
[Эһэ саһылга:] «Кутуйаҕы-күүдээҕи, Суору-турааҕы, Кими даҕаны Көҥүлэ суох Киллэримэ!» — диэн Кытаанах ыйаах биэрдэ. ДьТ
3. Үрдүкү былаас уорганын сокуон күүһэ күүстээх уурааҕа. ☉ Постановление верховного органа власти, имеющее силу закона, указ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын ыйааҕа
□ «3020 нүөмэрдээх уурааҕынан баабырыката, тиэхиньикэтэ Арассыыйа баайа буолаарай?» Этэбин: «Биһиги бэрэсидьиэммит өрөспүүбүлүкэҕэ сыһыарбыта
Ол ыйааҕы ким да көтүрбэтэҕэ. Күүһүгэр сылдьар». Н. Борисов
Сир туһунан ыйааҕы билиҥҥи бириэмэннэй оробуочай, бааһынай бырабыыталыстыбата хайыы-үйэҕэ таһаарда. В. Ленин (тылб.)
4. кэпс. Дуоһунастаах салайааччы толорторо биэрбит дьаһала, бирикээһэ. ☉ Распоряжение, директива, приказ должностного лица
Дириэктэр ыйааҕа. ЯРС
[Кулуба:] Аҕыйах билиэт баарын суруксут илдьэ баарта. Суут да ыйааҕа баар: билигин билиэти мээнэ киһиэхэ биэримэҥ диэн. Ону хайдах гыныахпытый? Н. Неустроев
Карандасыыл хамандыыр Ыйаах тылын иһиллээт — Халҕаһалыы айанныыр Ыстыыктардаах этэрээт. Эллэй
Онтон, бэс ыйын бараныытын диэки …… Амманы, Алданы туоруурга бэрт улахан хас да оҥочолору оҥорторор ыйаах тарҕанар. Бэс Дьарааһын
Хаарты туһугар төһө эмэ төгүл күүстээх ыйаахтар тахсаллара, ол барыта кыайан тохтоппотоҕо. Эрилик Эристиин
♦ Ыйааҕа ыйыллыбыт итэҕ. — ким эрэ дьылҕата үөһээттэн (Дьылҕа Тойон Хаантан) оҥоһуллубут, айыллыбыт. ☉ Предопределённый, предназначенный, предначертанный свыше (рок, судьба)
Тойонноох хотунун итинник кэпсэтиилэрин чаҕар кыыстара истибит уонна чымаан ыйааҕа ыйыллыбыт сылгыһыт уолга сибис гыммыт. И. Гоголев
Ыйааҕа ытыһыгар — сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах диэн курдук (көр сокуон). Киниэхэ бара да сорунума — ыйааҕа ытыһыгар киһи. НАГ ЯРФС II

1. сыһ.
2. Туох да быыһылаан киирбэт гына сыһыары, ыпсары. ☉ Так, чтобы не было щели, очень плотно, туго, крепко (напр., связывать что-л.). Ити муоста буолар хаптаһыннары ыксары саайталаа
   □ Дьонтон ылаттаабыт таҥастарын оҕонньоруттан куул ылан, ол иһигэр уган, кичэйэ соҕус ыксары кэлгийбитэ. И. Никифоров. Бэс субатын сүлэн ылан, сааһынан дьаптайа уурталаан баран, үс-түөрт сиринэн ыксары тылбыйаллар, түүрүллүбэтин, ардах уута киирбэтин диэн. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ
3. Туох баар күүскүнэн, күүһүҥ кыайарынан (тугу эмэ гын). ☉ С предельным напряжением, что есть силы (делать что-л.)
   Наһаар, сымыһаҕын быһа ытыран баран, ыҥыырын сирэйиттэн ыксары тутуһан истэ. Суорун Омоллоон
   Тойон киһи …… сундуугу икки илиитинэн ыксары да ыксары ыга кууста. И. Гоголев
   Бөрө үөмэн тиийбэт сиригэр суон мутук баарын миинэн, тиитин ыксары кууһан олордо. Т. Сметанин
4. Күүскэ, бобо (хол., тут). ☉ Сильно, крепко (напр., хватать, сжимать)
   Доргуулап кинини [Сипсикини] ситэ саҥарпата даҕаны, тоҕоноҕуттан, куотан хаалыа диэбиттии, ыксары тутта. Л. Попов
   Илиибин ыксары тутар, сүүспүттэн, иэдэспиттэн кыра оҕо курдук сыллаан ылар. Лоһуура
   Ааһан иһэн Александр Атастыров биэрбит илиитин ыксары тутан ааста. Хоро Бүөтүр
   △ Кытаанахтык, күүскэ (хол., туохха эмэ ыллар). ☉ Крепко, сильно (напр., призадуматься)
   Ыксары утуйан хааллылар. ПЭК СЯЯ
   Холкуостаахтар ыһыы үлэтигэр ыксары ыллардылар. М. Доҕордуурап
   Ынырыктаах ыар батталга ыксары ыллара сылдьыбыппын. КДМ ОККО. Хайабыт да тугу да саҥарбат. Хаһан, хайдах тиийэбит диэн санааҕа ыксары ыллардыбыт. Сэмсэ
5. Сиэри таһынан, олус, наһаа. ☉ Не в меру, слишком, сильно (напр., разбогатеть)
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Ыалдьаллара-ытыыллара диэн ыксары да буолар эбит?!! П. Ойуунускай
   Ыам ыйын бырдаҕа ыксары муҥнаата. Күннүк Уурастыырап
   Аҕата оҕонньор ыксары кыыһырар. П. Тобуруокап
   Ыксары байыан баҕаран, Кууруссатын өлөрөн, куртаҕыттан Куустаах кылааты хостуон санаммыт. И. Крылов (тылб.)
6. Бэйэҕэр сыһыары, ыга тардан. ☉ Сильно, крепко (прижимать к себе)
   Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, сымнаҕас түөһүгэр сыһыары тарпыта. Далан
   Сүрэххин дьолунан толорон, Моойгуттан ыксары кууспута. Күннүк Уурастыырап
   Оо, сэгэрбинбүөбэйбин кытары оттоох сымнаҕас сыарҕаҕа ыксары Куустуһан, айаннаан истэрбиэн, куустуһа-таалалаан өллөрбүөн! С. Васильев
   Эйигин ыксары ууруубун, күндү ийэкээм. ЛТК
7. даҕ. суолт. Кытаанах (хол., сэрэтии); ыарахан (хол., ыарыы). ☉ Строгий (напр., о предупреждении); тяжёлый, серьёзный (напр., о болезни)
   Ыксары сэрэтии. ЯРС
   Ыксары дьүүл. ПЭК СЯЯ
   Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксары буоллаҕа, Одун Хаан оҥоруута Улахан буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ытык сураларым түрүтэ тыытыылара ыксары ыарыыга түһэрдэ. Саха нар. ыр. II
   Ыарт-татай! Атаскан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай

даҕ. Кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх. ☉ Рыжий, красновато-желтый; красно-бурый (преим. об окрасе животных)
Тыа иһиттэн кугас борооску ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Валерий Иванович өрө тарааммыт кугас баттаҕа чанчыгын диэкинэн кырыарбыт. Л. Попов
Айаҥҥа сылайаннар, Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
◊ Бүтэй кугас — сиэллиин, кутуруктуун бүтүннүү кугас дьүһүннээх (сылгы, ынах, сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Полностью, сплошь рыжий (в том числе грива и хвост — о масти лошади)
Бүтэй кугас сылгы. — Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар. КДьА
Дүҥүргэ анаан тириини таҥастыырга …… икки саастаах тыһы бүтэй кугас сүөһү тириитин самыы өттө ылыллар. ЧАИ СБМИ. Кугас ала — ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх, атына кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий, белобокий (о масти лошади)
Кугас ала биэ. ПЭК СЯЯ. Кугас ала чыычаах түөлбэ. — кытарымтыйан көстөр түөстээх, кыра бороҥ чыычаах. ☉ Снегирь-жулан. Кугас баттах түөлбэ. — тыйаах. ☉ Свиязь. Кугас маҥаас — маҥан сирэйдээх, онтон атына кугас (үксүгэр ынах сүөһү). ☉ Рыжий с белой мордой (обычно о масти крупного рогатого скота)
Кугас маҥаас ат оҕус. — Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олесь Дудар туос ыаҕайаҕа ыан бирилэтэ олорор. Л. Попов
Кэрэххэ сүрэх-быар ыарыытыгар кугас маҥаас, эбэтэр кытарар кугас сүөһү …… туттуллар. ФГЕ СТС. Кугас саадьаҕай — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх, атына кугас дьүһүннээх (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжеватого цвета с белой полосой вдоль хребта, красно-пестрый (о масти крупного рогатого скота)
Дьонум кугас саадьаҕай ынахтаах этилэр. — Ыанньыйбыт кугас саадьаҕай Эрдэ кэлэн маҥырыыр. Баал Хабырыыс. Кугас тураҕас — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Гнедой (о масти лошади)
Ньалака сиэлинэн оонньуу, Түөрт туйаҕынан охсуолуу, Кугас тураҕас «Сардама» Хончоһуйан таҕыста. С. Данилов
Кугас улаан көр улаан. Ол анараа өттүттэн …… Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кугас элэмэс — кугас эриэн дьүһүннээх (сылгы-сүөһү). ☉ Пегий, пестрый, с рыжими пятнами (о масти лошади)
Бөлөнүүскэй уола «Сындыыс» диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Ааны аспыттара: ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа баҕайылар, кугас элэмэс аттарын баайталаан, тиэргэҥҥэ дыабаҥнаһан эрэллэрэ үһү. Н. Павлов
Кугас элэмэс — кугас дьүһүн олоччу уонна тураҕас дьүһүн киирэллэр. ОМГ ЭСС. Кугас эриэн — кугаһы кытта атын өҥ булкаастаах (ынах сүөһү, ыт дьүһүнүн туһунан). ☉ Желто-пестрый (о масти животных)
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа, …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
Үгүс ыт дьүһүнэ бороҥ эриэн, хара эриэн, кугас эриэн буолар. АФС БЫ. Симментальскай сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Куочай кугас — ханан да атын булкааһа суох бүтүннүү кугас, бүтэй кугас (сүөһү, кыыл өҥүн туһунан). ☉ Красновато-рыжий, полностью рыжий (о масти животных). Омоҕой баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр
Саха фольк. Туттар сүөһүлэрэ, саха киэнэ сылгы-ынах буолар, дьүһүнүн аахтахха маннык: куочай кугас, тараах күрдьүгэс, мас күлүгүн курдук бар хара. БСИ ЛНКИСО. Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС». Моҥул кугас — маҥан сиэллээх, кутуруктаах, атына кугас уонна кыһыл тураҕас икки ардынан хараҥа кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Темно-рыжий со светлой гривой и хвостом (о масти лошади)
Чыҥыс Хаан чулуу уонна талыы боотурдара тыыннаах сылгы хаанын иһэ сылдьар дьон бары моҥул кугас аттаахтара. КДьА. Өһөх кугас — өһөх өҥнөөх (сүөһү). ☉ Меднорыжий (о масти животных). Өһөх кугас сүөһү. Солоҥдо кугас — солоҥдо өҥүн курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий (о масти лошади). Солоҥдо кугас сылгы. Туос кугас — сырдык араҕас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-желтый (о масти лошади)
Туос кугас сылгы. ПЭК СЯЯ
[Байбал түһээтэҕинэ:] …… Туора Тумул өтөҕүттэн Туос кугас, толоос улахан, Адаҕалаах атыыр оҕус, Айаатаан-мөҥүрээн тахсан …… Утары ойон кээспитэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчы ураты эбиттэр Латвияҕа сүөһүлэрэ — Тоҕо эрэ сүүс бырыһыан, Туос кугастар дьүһүннэрэ. Күннүк Уурастыырап. Тымтык кугас — сырдык араҕас дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади). Тымтык кугас сылгы. Уоһах кугас — сымыыт уоһаҕын курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Красновато-желтого цвета (наподобие яичного желтка — о масти лошади)
Соҕуруу илин туһунан, Суо айыыһыттарын суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев. Уот кугас — уот өҥүн курдук дьүһүннээх (сүөһү, кыыл, баттах өҥүн туһунан). ☉ Огненно-рыжий (о масти животных, волосах человека)
[Лэглээриннэр] «Кугастаайы» диэн, кыһылынан тиэритэ көрүтэлээн кэбиспит, үргүүк умайар уот кугас оҕус-таахтар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] өссө эбиитигэр уот кугас үһү. Кутуруктааҕа эбитэ дуу? Далан
Уот кугас баттахтаах, таракаан муоһунуу адаарыйбыт бытыктаах, байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ, …… киирэн кэллэ. Л. Попов. Хоҥор кугас — кутуруга, сиэлэ сырдаан, онтон атына кытарымтыйан көстөр (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади)
Баһылайдыыр кулуба Баттамалаах оҕото, хоҥор кугас аттаах Холуода хаарты оонньуурдаах. Саха нар. ыр. II
Аҕатыгар Накыйбахха хоолдьуга гыммыт хоҥор кугас атын миинэн Күндүлгэ тиийбит этэ. Күннүк Уурастыырап. Чүмэчи кугас — сиэллиин, кутуруктуун туох баар өҥө-түүтэ бүтүннүү сырдык саһархай (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Желтый, как заболонь (о масти лошади)
Былыр Бүлүү сахалара сылгыны дьүһүннүүллэринэн чүмэчи кугас диэн өҥ баара. «ББ»
ср. бур. коа ‘светло-красный с желтыми крапинами (о масти крупного рогатого скота)’