даҕ. Туох эмэ аллараа өттүнээҕи. ☉ Находящийся внизу, нижний
Андаҕайабын Алларааҥҥы адьарай амырыыннаахтарынан, Ымыылаах аан дойду ыраас ытыга туох баарынан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Алларааҥҥы улахан мутук, соһуйбут курдук, сүгэн турар көһөҥө хаарын мүччү тутан кэбиһэн баран, күөгэс гына хамнаан ылла. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи даҕаны Өҥөйөн түспүтүн көрбөтөхпүт, Алларааҥҥы даҕаны Көбөн күөрэйбитин истибэтэхпит. П. Тобуруокап

сыһ. Биир кэлимсэ буола, холбоһо. ☉ Образуя одно целое, слитно
Силбэһэ сыспыт хойуу хаастара күөгэс гынан хамсыыллар. Амма Аччыгыйа
Кыламан сиигирэн, быыһырҕаан, Тымныыга силбэһэ тоҥоро. Эрилик Эристиин. Чиэрбэни, күлгэрини ортолорунан быһыта баттаталаан баран, бальзамынан биһээт, ыга туттахха туох да буолбатаҕын курдук начаас силбэһэ үүнэллэр этэ… Г. Угаров

туохт. Хайа эмэ өттүнэн кимҥэ-туохха эмэ майгыннаа, майгынныыр буолан көһүн. ☉ Походить, быть похожим на кого-что-л.
Кини сирэйинэн аҕатыгар олус маарынныыр буолбут.  [Маннык тииттэр] оҕону-урууну ииппэтэх, дьэбир улахамсык майгыннаах кырдьаҕастарга маарынныыллар. Амма Аччыгыйа
Уйгулаах өрүскэ маарыннаан, Дойдубут олоҕо уһунна. Эллэй
[Хочо] тулатыгар хара тыа тыытыллыбатах ото-маһа күөгэс гына түһэр, ортотугар сиэркилэҕэ маарынныыр, эмиэ төп-төгүрүк күөл күндээ рэр. Л. Попов. Тэҥн. майгыннаа

даҕ.
1. Биир кэлимсэ сылдьар улахан, бөдөҥ (хол., күрбэ таас, кэлимсэ муус эҥин). ☉ Крупный, глыбистый (напр., камень, лёд большим цельным куском)
Алларааҥҥы улахан мутук, соһуйбут курдук, сүгэн турар көһөҥө хаарын мүлчү тутан кэбиһэн баран, күөгэс гына хамсаан ылла. Амма Аччыгыйа
Аҕыйах соҕус мууһу тиэйэн баран, олор быыстарыгар бөдөҥ көһөҥө таастары хомуйан уурталаатылар. Болот Боотур
Аттыбар снарядтар көһөҥө буору тоҕута тэппиттэрэ. И. Сосин
△ Халҕаһа курдук (хол., былыттар, долгуннар). ☉ Огромный, мощный (напр., водяной вал, волна); кучевые (облака)
Тыал көһөҥө былыттара күдээриһэ көттөхтөрүнэ, аламай күн сыралҕана ордук күүрэр, кини сардаҥата ордук сытыырхайар эбээт. Амма Аччыгыйа
Онно көһөҥө халҕаһалаах уу эмискэ саба сүүрбүт. А. Сыромятникова
Тыал көһөҥө долгуннары үүртэлиир. В. Катаев (тылб.)
△ Бөдөҥ-садаҥ уонна модьу көрүҥнээх. ☉ Крупный, массивный, мощный (вид)
Көһөҥө көстүүлээх, көркүлүү кэпсээннээх. «ЭК»
2. көсп. Ааһан-араҕан биэрбэт ыарахан (санаа-оноо туһунан); улахан, модун (хол., талаан). ☉ Тяжелый, мрачный (напр., о думах); крупный, напоминающий глыбу (напр., о таланте)
Эмиэ дууһатын тааһырпыт көһөҥө санаалар ыарыылаахтык ааллылар. Н. Лугинов
Поэма өрө күүрүүлээх уонна сүдү, көһөҥө уобарастардаах. Л. Попов
Улахан көһөҥө талаан хаһан баҕарар кыайтарыа суоҕа. А. Сыромятникова

I
түөлбэ. долборук диэн курдук
Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. Күкүрүгэр толору оту симнэ. И. Гоголев
Хас да хонуктан бэттэх ынаҕа арбы-сарбы туттубутун, муннун күкүргэ анньан туран ытыырын эмээхсин бэлиэтии көрбүтэ. В. Иванов
Оту хотоҥҥо тыраахтар үтэн киллэрэр, ол транспортер устун борооскулар аһыыр күкүрдэригэр эриэдэхси тарҕанар. ИКДь
бур. хүхчүр, монг. хөхүүр ‘бурдюк’
II
даҕ. Улахан, сүүнэ. ☉ Массивный, огромный
Икки күкүр таас кынаттаах барылыыр бар өксөкү кыыл баар үһү (тааб.: бырдах). Үс күннүк сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар эбит. Ньургун Боотур
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
◊ Күкүр таас — улахан кэлим таас, сымара таас. ☉ Большой массивный камень, каменная глыба
[Сибэкки:] Күөнтээн саба баттыы сатыыр Күкүр таастыын мөккүспүтүм. М. Ефимов. [Муора долгунун] Күүрдэн таһааран, Көтөҕөн аҕалан Күкүр таастарга Күндээрдэ ыһыахтыыр. В. Лебедев (тылб.). Күкүр <таас> хайа аат., поэт. — туруору үрдүк хайа. ☉ Высокая отвесная гора. Күлүбүрүү тахсыбыт, Күөрэйэ ойбут күнүм Күкүр хайа кэннигэр Күндээрбитинэн киирдэ. Саха нар. той. IV
[Бүлүү өрүс] Туоратынан барыа диэн Күкүр таас хайанан күөйүүлэммит. Саха нар. ыр. Күкүр хайа күлүгүнэн Күндү маҥан күн Күөрэйэ көтөн, Сарбынньахтаах сардаҥата Сараадыйа тахсыа. А. Софронов
III
тыаһы үт. т. Тугу эмэни күүскэ аалыыттан тахсар кыычырҕас тыас (хол., тимири бөдөҥ игиинэн). ☉ Звук, похожий на скрежет (напр., производимый толстым напильником при опиливании железа).
ср. кирг. күтүр ‘звукоподражание хрусту’, казах., осм. күтүр-күтүр ‘сильно, с шумом’

I
аат. Туһаайыы, хайысха. ☉ Сторона, направление
Сүрэҕин туһа буолуо диэн кыҥаан баран, тардан кэбистим. Т. Сметанин
[Дай Баһылай] айанныы-эргинэ биэс атынан Тайҕа туһа бу диэн күрүлэттэ. Н. Түгүнүүрэп
[Күн Эрили бухатыыр] Орто дойдум Туһа манан буолуо диэн Хааман халыһытта. С. Васильев
ср. др.-тюрк. туш ‘противолежащее место; напротив’, алт. туш ‘противолежащий; направление’
II
даҕ. Бэйэ бас билэр. ☉ Личный, индивидуальный, собственный
[Халандаардарын] тус толорооччу Микиитэ. Амма Аччыгыйа
Убайа тус суобаһа этэрин хоту сылдьыбыта. М. Ефимов
Уол тус олоҕор элбэх ыарахаттар үөскээбиттэрэ. «ХС»
◊ Тус бэйэ — бэйэҕэ эрэ сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Личный, собственный
Тус бэйэм дьолбунааҕар Таптыыр кыыһым дьоло күндү. И. Гоголев
Кинигэ дьоруойдара тус бэйэлэрин тапталларынан эрэ муҥурданаллар. Н. Лугинов
Тус бэйэҥ оҕуруоккар Түүнү быһа уу тастыҥ. Баал Хабырыыс. Тус сыал- лаах — туохха эрэ туһуламмыт чопчу, анал сыаллаах. ☉ Обладающий конкретной целью. Тус сыаллаах үлэ. Тус туохтуур көр туохтуур. Тиэкистэн тус туохтууру булуҥ
ср. монг. тус ‘данный, этот; наш’
III
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар ким, туох эмэ оруобуна илин туһаайыытыгар атын предмет кэлэн тохтуурун, баар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного на предмет речи, происходящего рядом с ним (впереди кого-чего-л., перед кем-чем-л.)
Микиитэ туһугар кэлээт, Бааса төбөтүнэн Микиитэ диэки сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мастар быыстарынан уоллаах кыыс сырсан элэҥнэһэн иһэн, кинилэр тустарыгар кэлэн тохтуу түстүлэр. Н. Лугинов
Мин туспар кэлээт, [кус] супту сурулаан аллара түстэ. А. Сыромятникова
2. Туттуу түһүк форматыгар ким, туох эмэ илин туһаайыытынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного в сторону предмета речи (в направлении, по направлению к)
Сэрэйдэххэ, алааһа бу туһунан буолуохтаах. Ойуурунан быһалаата. И. Гоголев
Ортоку добууҥҥа баар арыы талахтар тустарынан көрбүтэ: бэрт аҕыйах үөттэр төбөлөрө бүк түһэн бүгүлэхтии тураллар. Эрилик Эристиин
Хараҕын туһунан кырыарбыт кылыы күөгэс гына түстэ. «ХС»

төһө ахс. аат.
1. 7 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 7. Биэһи сэттэҕэ төгүллээ
□ Бу Атамай сэттэ уоллаах кырдьаҕас. Суорун Омоллоон
Туох да үлэҕэхамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
Өрө көрө түспүппүт, сэттэ үөрдээх хоҥор хаас өрүс сүнньүн туһаайан ааһан эрэллэр эбит. В. Титов
△ 7 ахсаан кэриҥэ. ☉ Семь (количество кого-чего-л.). Сэттэ мөһөөх. Сэттэ көс устатыгар тайыыр
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «сэттэлээх, сэттэ саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «семь лет кому-л., семилетний»
Миитэ быйыл сэттэтэ, сэмэй, өйдөөх эр бэрдэ. С. Тимофеев
Сэттэбин туолуубар бэйэм тииҥниибин. Н. Тарабукин (тылб.)
Сэттэтигэр оскуолаҕа Киирэн начаас үөрэммитэ Суруйа, суоттуу, ааҕа. «ХС»
♦ Сэттэ бэрэкэй буолар түөлбэ. — биирдэ эппитин хаста да уларытар, уларыта сылдьар. ☉ Часто менять своё решение и намерение
Эн бүгүн миигин кытта барсыах буолтуҥ буолбат дуо уонна эмиэ тоҕо сэттэ бэрэкэй буоллуҥ? ГНС СТСДТ
Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. көр көлөһүн. Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта, күнүм хараарарга дылы гынна да, күөгэйэ устан, күөгэс гынан таҕыста. В. Миронов. Сэттэ көлөһүнэ тоҕунна — 1) күүһэ-сэниэтэ эстиэр диэри үлэлээтэ. ☉ Работать до изнеможения (букв. пролить семь потов)
[Оҕонньор:] Былыр биһиги хамса табаах иннигэр сэттэ көлөһүммүтүн тоҕорбут. А. Кондратьев; 2) аһара тириттэ, көлөһүн алынна. ☉ соотв. семь потов сошло с кого-л.
Мин, урут соҕуруу дойду куйаас сайынын билбэтэх киһи, дьэ сэттэ көлөһүнүм тоҕунна эбээт. С. Никифоров. Сэттэ сирэй — дьоҥҥо бэрт буола сатыыр; ньылаҥнас киһи. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Биһиги да ортобутугар сэттэ сирэйдэр бааллар. Тэҥн. хамыйах салааччы. Сэттэ сирэй буол — дьоҥҥо бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Подхалимничать, угодничать
«Бачча элбэх тойон-хотун кэлбитигэр боппуруоһу туруорсубаккыт, наадаҕытын эппэккит, сэттэ сирэй буолаҕыт!» — биригэдьиир Мэхээлэ үлэһиттэрин мөҕөр. «ХС». Сэттэтин ыл — улаханнык кэмсинэр гына кэһэт, кэһэтэн биэр. ☉ соотв. намылить голову кому-л.; преподать горький урок кому-л. [Тойон] соччо айдааны тарпакка баран хаалта, хата, ол оннугар антах тиийэн кинээһи сэттэтин ылбыт этэ. Н. Заболоцкай
«Кини мэлдьи итинник ээ, иллэрээ күн мин кинини сэттэтин ыла сыспыппын, эн көмүскэспитиҥ дии!» — диэн балтаһыт Кууска Солуомабы саҥата суох ыытар. Д. Таас. Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит (тоҕус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит) — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно. Доҕоор, болҕойон сэттэ үүккүнэн ситэри иһит эрэ
□ — Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Сэттэ чох үрдүгэр үктэн (олор) — олус ыксаа; ыгылый. ☉ Доходить до крайней степени какого-л. состояния; опешить, растеряться
Оччолорго даҕаны биһиги сэттэ чох үрдүгэр олорботохпут, киэҥ-холку этибит. ВМП УСС
Киниэхэ холоонноох доҕор, тэҥнээх кэргэн буолуохтаах уолан киһи кинилэргэ кэлэ сылдьыаҕыттан ыла, сэттэ чох үрдүгэр үктэнэ сылдьар. «Чолбон». Сэттэ чох үрдүгэр (үөһэ) <уур, түһэр> — ыксалынан, түргэн үлүгэрдик (буһара уур, буһара оҕус). ☉ В большой спешке, очень быстро (варить что-л. — букв. поставить, опустить на семь угольков)
Икки чөркөйдөрүн үргээн, тырыта-хайыта тыытан солуурчахха уган, сэттэ чох үрдүгэр уура оҕустулар. Айталын
Чэй даҕаны сэттэ чох үрдүгэр түргэнник оргуйбута. П. Аввакумов
Кэргэнэ ыалдьытын итиилээри, иирдэ олорор сүөгэйдээх ыаҕаһын уолугар туттарбыт, оһоҕун күөдьүтэн, чаанньыгын сэттэ чох үрдүгэр уурбут. Ф. Постников
Кини бэҕэһээ киэһэ ириэрэ киллэрбит куобаҕын сүлэн солуурчаҕар ыга аспыта, сэттэ чох үөһэ түһэрбитэ. «Чолбон». Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (ки- һи) — угаайылаах өйдөөх, киитэрэй (киһи). ☉ Хитрый (человек), пройдоха, ловкач
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров
Ол тирэх кэнниттэн Манна кэлбит эбит, Саргытын була, саха оҕото — Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
«Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — дии-дии Аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
тюрк. йети, йэтти

1. даҕ.
2. Уу курдук убаҕас буолбатах, түргэнник сүүрбэт, халыйбат, мөлбөркөй. ☉ С ослабленной текучестью, густой (о жидкостях)
   Кимиэхэ хойуу, кимиэхэ убаҕас (өс ном.). Сеня «фирменнэй» бүлүүдэтэ — миин диэҕи хойуу, хааһы диэҕи арыый убаҕас, бэйэтэ ааттыырынан «соркуой диэн ааттаах ас». Н. Лугинов
   [Таня] арыылаах лэппиэскэни, хойуу суораттаах күөрчэҕи мотурҕата олордо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биэ уоһаҕа хойуу, сыстаҥнас, араҕас дьүһүннээх, амтана олус минньигэс. ААФ КС
3. Ордук үксээн чугас-чугас симсэ үүммүт, симэ буолбут (оту-маһы, киһи баттаҕын эҥин этэргэ). ☉ Густо растущий, часто расположенный (о лесе), густой (напр., о волосах)
   Силбэһэ сыспыт хойуу хаастара күөгэс гынан хамсыыллар. Амма Аччыгыйа
   Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытыйан үөскүүр. Н. Заболоцкай
   Галя …… хойуу ыас хара баттаҕын көннөрүнэкөннөрүнэ, сирэйин көрүннэ. И. Попова
   Тула өттүм хойуу талах, титирик мас бүрүйэ үүнэн кэбиспит сирэ. «ХС»
4. көсп. Ханан да дьэҥкэрбэт (салгыны, буруону, былыты этэргэ). ☉ Насыщенный, плотный, густой (о воздухе, дыме, облаках)
   Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
   Кыһын муора үксүн хойуу туманынан бүрүллэн турар буолааччы. Н. Якутскай
   Ананий хойуу буруоҕа түбэһэн тумнаста сыһыталаата. М. Доҕордуурап
5. көсп. Олус элбэх, дэлэй. ☉ Многочисленный, густой (о скоплении когочего-л.)
   Ыраах толоон уҥуор хойуу ыал уоттара кытыастан көстөр. Эрилик Эристиин
   Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
   Тыаҕа эһэ элбэх, сорох сиргэ өссө олус хойуу. Н. Заболоцкай
6. көсп. Дорҕоонноохтук иһиллэр, намыһах (үксүгэр эр киһи саҥатын этэргэ). ☉ Полнозвучный, низкий, густой (обычно о мужском голосе)
   Кэлин диэкиттэн Ефрем Николаевич хойуу куолаһа сатарыйбытыгар дьон соһуйан ходьох гына түстүлэр. Н. Лугинов
   Түгэх хос сэгэйэн турар аанынан эр киһи астык, хойуу саҥата иһилиннэ. Н. Габышев
   Нөҥүө хоско Уоһук сөҥ, хойуу саҥата бордьугунуур. Д. Таас
7. аат. суолт., харыс. т. Киһи-сүөһү сааҕа. ☉ Кал
   Саҥа төрөөбүт кулун аһыырга бэрт сотору үөрэнэр, хойуута бэрт сотору хараарар. АНП ССХТ
   Гастриттаах киһи аска иҥсэрэр, тахсан киирэрэ булкуллар: үөһүрдэр эбэтэр хойуута хатар. АВТ ГСЭ
   Оҕо хойуутун мэлдьи кэтээн көрөн, бириэмэтигэр чохчотуллуохтаах. ВА ОМЫа
   ♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II
   Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
   [Манчаары:] Чоочолор, истиҥ тылы истиэххитинээҕэр хойуугутугар бөтөргүтүҥ, убаҕаскытыгар чачайаргытын ордорор эбиккит! И. Гоголев
   Хо- йуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт көр убаҕас. Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
   ◊ Көйөргөлөөх хойуу көр көйөргө
   Баҕарах таҕатын курдук көйөргөлөөх хойууну туругурдан, күн-ый быатын тутан олорбуппут. ИН ХБ. Кымыс хойуута — кымыс иһит түгэҕэр сөҥөн хаалбыт хойуута (кымыс оҥорорго туһаныллар). ☉ Кумысная заправка, закваска
   Кымыһы оҥорооччулар, үчүгэй кымыһы оҥордохторуна, кымыс сөҥөн хаалбыт хойуутун мунньан ылан хатараллар уонна эһиилги кымыска көөнньөрүү оҥосторго ууруналлар. ЩМФ ККЭБС. Хойуу чэй — олус хара гына барбыт чэй. ☉ Крепкий чай
   Бары саҥа солуну уруккуттан Силиппиэн Абыраамапка сүөгэй үрүҥнээх хойуу чэйи иһэ-иһэ, кэпсээн сипсийээччи. Л. Попов
   Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
   др.-тюрк., тюрк. хойуҕ

сыһ.
1. Көтүрү барыар диэри, хоҥнуор диэри. ☉ Разрушительно, вдребезги, на мелкие кусочки, вдрызг
Онуоха аҥаар ойоҕоһо көҥү баран, иһэ-үөһэ курдары көстө сылдьар муус-маҥан куобах соһуллаҥнаан тахсан кэллэ. Р. Кулаковскай
Ахсынньы 28 күнэ буолар түүнүгэр түрмэ эркинэ көҥү тэптэриллибитэ. СССБТ
Жандармнар кинини сииктээх карцерга быраҕаллара, тыҥатын көҥү охсубуттара, эдэр сааһыгар сөтөл буоларыгар тиэрдибиттэрэ. «ХС»
2. Дьөлө, курдаттыы, тобулу. ☉ Насквозь, на всю толщу чего-л. (проломить, разрушить)
[Хаппыт Суруксут:] Һуу!.. Бу эркини көҥү охсубут киһи... Тыыным хаайылынна... Күндэ
Көрдүгэн Хаарыан кырыс сири күл оҥорон, Күөл онно буолуор диэри көҥү сиир. М. Тимофеев
Эһэ Төҥүргэс төбөтүгэр Өллө көхсүн көҥү түһэн. Баал Хабырыыс
3. Хайа солоон. ☉ Рассекая, раскалывая
Теплоход …… муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Илья, сааскы уу көҥү охсон түспүт аппатын кыйа тахсан иһэн, күөх от быыһыгар туох эрэ хамсыыр баарын көрдө. И. Егоров
4. Тугу да ордорбокко, бүүс-бүтүннүү. ☉ Все, начисто, без остатка
Ийэ оҕотун …… көлөһүнүн көҥү сууйан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ V
Уол күтүр өстөөх Уоҕа харыар диэри, Ийэтин имин хаана Иһирдьэ тардыллыар диэри Көхсүн хааннары көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Мииппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон
Күр баайбытын Көҥү үүрэн, Күрүөх дьоммутун хомуйан, …… Үтүө урууну төлкөлөөрү Кэлбиппит баара. С. Зверев
5. Күөнтүү, сабардыы (үт, үтүрүй). ☉ Занимая все пространство, не давая никому проходу (толкать, теснить)
[Өлүөнэ] Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харгыстааҕым үрэҕэ аатын быдан таһыйан, …… Күүстээх модун көмүөлүн Күөннэринэн көҥү үтэн, Улуу Амма хотуҥҥа Урусхаллаан уһаардаа?! Күннүк Уурастыырап
Өстөөх күтүр тааҥката Көҥү ааллаан иһэр эбит! А. Бэрияк
6. Тоҕо-хоро. ☉ В большом количестве, обильно
Көлөһүммүн көҥү тоҕоммун …… Күрүөх баайы байбатым, Күрүөлээх сүөһүнү ииппэтим. Саха нар. ыр. II
Көмүс сабын субуйбахтыы Көҥү ардаата күөх сайын. Р. Баҕатаайыскай
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
♦ Көлөһүнэ көҥү түстэ көр көлөһүн
Алаһабыт итийдэ, Көҥү түһэр көлөһүн, Күһүн бурдук, от буолан, Көстө тиллэн кэлбитэ. ПИ КТ. Көҥү анньан — элбэх буолан, күргүөмүнэн. ☉ Гурьбой, толпой; стадом
Сайылык сүөһүтэ бүтүннүү көҥү анньан кэлэннэр, дэлби аалынан, сиҥнэрэн кэбиһэллэр [күрүөнү]. Суорун Омоллоон
Түрмэ олбуорун аана тэлэллэрин аҕай кытта, босхоломмут хаайыылаахтар …… көҥү анньан уулуссаҕа кутулла түстүлэр. В. Протодьяконов
◊ Көҥү ас — 1) туох эмэ мэһэйи төлө көт, тоҕо солоо (хол., үрэх сүүрүгэ). ☉ Разрушить, пробить, прорвать препятствие (напр., о стремительном течении реки)
Хорунжий, казактардыын көмөлөөн, хассыыр хоһун аанын бэрт эрэйинэн көҥү анньан киирэллэр. Н. Якутскай. Быһыт буора ууну кытта тэҥнэһэн эрдэҕинэ, хаайтарбыт уу эмискэ аннынан көҥү анньан, сүр күүстээхтик барылыы түстэ. А. Федоров; 2) ким эмэ утарсыытын, көмүскэлин тоҕо көт. ☉ Пробиться, пройти насквозь, сломив сопротивление противника, прорваться
Гитлеровецтар сорунуулаах улахан утарсыыны оҥоро сатаабыттарын үрдүнэн, биһиги сэриилэрбит боруон кирбиитин көҥү аспыттара. И. Никифоров
От ыйын саҕаланыытыгар японскай-маньчжурскай сэриилэр эмиэ көҥү анньан киирбиттэрэ. И. Федосеев. Көҥү көт — 1) туох эмэ мэһэйи алдьатан аһаҕастаах, хайаҕастаах оҥор. ☉ Пробить, проломить что-л. Уу кэлбитэ күүһүрбүккэ дылы
Көҥү көтөн тахсар сири көрдөөбүттүү долгун быһыкка кэлэн сабыта охсуталыыр. М. Доҕордуурап
Уонча сылгы, ону мин таһаартаан бараммын [күрүө иһиттэн], көҥү көппүт сирдэрин абырахтаан кэбистим. А. Бэрияк; 2) байыан. өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көт. ☉ Прорвать линию обороны противника
Соҕурууҥҥу туһаайыынан боруону көҥү көтөн өстөөх Кавказ тэллэхтэригэр тиийбитэ. В. Протодьяконов
Туох баар күүһүнэн тоһууру көҥү көтөн тахсар иһин дьулуспута. А. Сыромятникова. Көҥү көтүү байыан. — өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көтөн киирии. ☉ Прорыв линии обороны противника
Биһиги батальоммутун, учаастактан учаастакка, ханна көҥү көтүү оҥоһуллара былааннанар да — онно ыытар буолан испиттэрэ. И. Сосин. Көҥү сытый — таҥаһыҥ курдаттыы инчэйэн, ньылбы сытый. ☉ Промокнуть насквозь, целиком
Долгуннаах муора кытыытыгар Тулаайах туран хаалбыппын. Күүстээх самыыр ахсымыгар Көҥү сытыйан барбыппын. «ХС». Көҥү тарт — тугу эмэ онно оҥойон хаалар гына тоҕо тардан ыл. ☉ соотв. вырвать с мясом
Сонун сиэбин көҥү тардан ылан суулуу-суулуу дьаба иһигэр симитэлээтэ. С. Васильев. Көҥү түс — 1) эмискэ, элбэхтик түһэн хаал, тоҕо түс (ууну этэргэ). ☉ Резко прорвать какую-л. преграду, разлиться (о потоке воды, водоеме); хлынуть (о крови)
Тыынан балыктыы сылдьан көрдөххө түгэҕэ дьарата, оруобунайа бэрт буоллаҕа ээ [күөл]. Хорор буоллар, уута чэ соҕотохто көҥү түһээри турар. Күндэ. Хаан эрэ куттахха сатаныыһы, хаана көҥү түһэн хаалбыт. А. Федоров; 2) эрчимнээхтик, тоҕохоро түһэн тугу эмэ гын. ☉ Энергично, с резким усилием, рывком, с напором делать что-л. Күүрэн, кимэн, Көҕүтүһэн, Күн-түүн эбэн, Көҥү түһэн Үлэлиэҕиҥ, ыччаттар! Дьуон Дьаҥылы
Амсайар киһи, мөҕүллүмээри, Араас албаһы булунар, — Көҥү түһэн көрүлээри, «Көҥүлү» биэрэр ойоҕор. Р. Баҕатаайыскай. Көҥү тэп — 1) туох эмэ хатанан турары атаххынан тэбэн алдьата ас (үксүн ааны этэргэ). ☉ Выбить, проломить пинком (напр., дверь)
[Хаайыылаах:] Мин бу ааны көҥү тэбиэм, эһиги сырсан тахсан харабыллар үрдүлэригэр түһүҥ уонна куотан хаалыахпыт. С. Ефремов; 2) туох эмэ кытаанахха дьөлө түһэн үлтүрүт. ☉ Разбить вдребезги что-л. твердое, упав на него
Өрүскэ сэнэрээт түһэн мууһу көҥү тэппитэ — сороҕо өссө да күдэннирэ сытар. Д. Кустуров. Тугу көҥү көтүөхпүнүй (көтүөххүнүй, көтүөҕэй) — аны кэлэн тугу да кыайбаппын, эдэр, доруобай киһи курдук кыайан үлэлээбэппин диэн этии (үксүгэр ыарыһах эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Нет возможности (по возрасту, состоянию здоровья) решиться на что-л. серьезное, значительное. Билигин мин тугу гыныамый, …… тугу көҥү көтүөхпүнүй? КН ТДЬ

сыһ.
1. Сабыллар курдук, бүөлүү-хаххалыы эбэтэр таска көстүбэт буолар гына. ☉ Заслоняя что-л. чем-л., накрывая что-л. чем-л. сверху (напр., завязывать глаза, перевязывать раны кому-л.). Хараххын саба баан. Сирэйгин саба тутун
□ Ураһа саҕа уот кытыытыгар хаар маҥан баттахтаах, …… оҕонньор уоту саба аччайан олорор эбит
Саха фольк. Эмээхсин ыаҕаһын былаатынан саба баайа олорон эттэ: «Ыарахана бэрт буолсу, доҕор». Амма Аччыгыйа
Кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба туттар. Л. Попов
Лүүгү бириһиэнинэн саба бүрүйдүлэр. Н. Габышев
2. Барытын сабардыыр курдук, ыраас, бүтүн сир ордубат гына; улаханнык (хол., тугу эмэ уунан ыс). ☉ Полностью, так, чтобы накрыло целиком, сплошь всю поверхность (напр., забрызгать что-л. чем-л.). Уунан саба ыс
□ «Ээ, дьэ, халлааммыт соруйан киллэрбит, эһигини өр хаайаары гыммыт», — диэтэ Учукаас, таһырдьа тахсан хаарга саба типтэрэн киирэн тэбэнэ туран. А. Софронов
Сарсыарда тахсан эрэр күн уота улуу куруҥу саба ибиирэ турар. Күндэ
3. Сыста, ыкса чугаһыыр курдук, ыга. ☉ Вплотную (напр., подойти к кому-чему-л. или привлечь к себе кого-что-л.)
«Ийээ, мин барар буоллум», — диэн үөгүлээбитинэн Симон киниэхэ саба сүүрэн кэлбитэ. Л. Попов
Бары саба сүүрдэн киириэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ким эрэ, эмискэ тыылыннаран кэлэн, ат күөнүнэн саба астарбыта. А. Бэрияк
4. Ханна да ыыппат курдук (үрдүгэр түһэн); хам, бобо (тутан, баттаан). ☉ Навалившись сверху на кого-что-л.; крепко схватив кого-что-л.
Саба харбаан ылан дэлби уураата-сыллаата. П. Ойуунускай
Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдирги кэлгийэллэр. С. Ефремов
Уҥа өттүгэр субу саба баттыах айылаах …… субурҕа суорба таастары сэмээр одуулаһа истэ. С. Никифоров
5. Тула өттүттэн хаайа, тууйа, тумнары. ☉ Полностью накрывая кого-что-л. (напр., о стихии). Саба ааҥнаа. Саба сатыылаа
□ Саха сирин уһун түүнэ Саба күөнтээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин, Орон сылааһыгар нуураччы тартаран, Сылбай ууларыгар саба куустаран Сынньана сыталлар. С. Васильев
Ыалдьыттар …… дьиэ бүттүүн кутурҕаныгар саба баттатан, тааһыран олордулар. М. Доҕордуурап
Былыта тыаллыын-куустуун бу саба сатыылаан кэллэ. Д. Таас
♦ Саба баттаа — 1) көҥүлү көрдөрүмэ, көҥүлүн быс; күүһүлээ. ☉ Подавлять кого-л., ущемлять чью-л. свободу, принуждать кого-л. делать что-л., угнетать кого-что-л.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев
Маннааҕы кыыс — Кэлэҕэйгэ тэҥэ суох үчүгэй оҕо. Киниэхэ эргэ тахсыан баҕарбат, ол үрдүнэн аҕата, ийэтэ саба баттаан бу саас илии охсуһуннарбыт сурахтаахтара. Н. Заболоцкай; 2) кэпс. тугу эмэ хааччахтаһан, оҥорор кыах биэримэ, бопсус. ☉ Не давать возможности кому-л. осуществить что-л., препятствовать чему-л.
Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Эн бандьыыттарга холбоһо сылдьыбытыҥ сир анныгар баар, ону көбүтэ сатааччылар бааллар. Ону мин саба баттаан сылдьабын. Күндэ; 3) туохтан эмэ атын дьон туһансалларын көҥүллээбэккэ бэйэҥ эрэ туһанаргар тутун, дьонтон көҥөө. ☉ Пользоваться чем-л. единолично
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Саба көт кэпс. — 1) түргэнник үгүһү оҥор, элбэх үлэни-хамнаһы бүтэр-оһор. ☉ За короткое время успеть многое завершить. Барытын биир күн хайдах саба көтүөхпүнүй?; 2) эмискэ ыга ыл, ыга куус (туох эмэ санааны этэргэ). ☉ Вдруг охватить, объять кого-л., овладеть кем-л. (о мыслях, чувстве)
Күнүскү иэдээнин туһунан өйдөбүл эмискэ саба көтөн киирдэ. Н. Лугинов. Саба садьылаа түөлбэ. — тугу эмэ мэһэйдээн, бүөлээн олор. ☉ Сидеть, мешая кому-чему-л., рассесться
Сир хаба ортотугар хайдах атаҕын устан саба садьылаан олоруой. Айталын. Саба сапсый кэпс. — туохха эмэ быһаарыы ылынарга ким эмэ этиитин кытта олох сөбүлэспэккин, ылыммаккын эт. ☉ Выражать категорическое несогласие с мнением, предложением других
Доҕоро өрүс хамсыыра чугаһаата, быйыл мууһа олус халыҥ дьыла, тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Егорычев саба сапсыйда: «Үөр хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?!» Т. Сметанин. Саба сүүр кэпс. — сир-сир аайы тиийэ-түгэнэ оҕус (киһини этэргэ); олус түргэнник тарҕана оҕус (хол., туох эмэ дьаҥы этэргэ). ☉ Успевать побывать везде (о человеке); быстро, моментально распространяться (обычно о болезни, эпидемии)
[Үлэҕэ] Омун-төлөн оҕолор Саба сүүрэн көрдүннэр, Оттон Ньукуус «оҕонньор» Сатаан иннин көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
[Уоспа] биир күн иһигэр куораты бүтүннүүтүн саба сүүрэн кэбиспит, турарытурбаты сылбах курдук охторбут. П. Филиппов. Саба тарыйан (быраҕан) кэпс. — быһа холоон, барыллаан. ☉ Приблизительно, примерно, вприкидку (определять, оценивать)
Арамаан оҕонньору, саба быраҕан, биэс сүүсчэкэ сүөһүлээх буолуо дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Саба тарыйан көрүүгэ даҕаны Саха сирин норуоттарын поэзията сийиэстэр икки ардыларынааҕы кэмҥэ балаччатык кэҥээтэ. «ХС». Саба тут кэпс. — туох наадатын барытын оҥор, дьон кыһалҕатын барытын толуй. ☉ Решить все проблемы, справиться со всеми проблемами
Устинов барытын ыпсарыах, хааччыйыах, саба тутуох буолан истэ. Н. Заболоцкай
Бардын ээ. Ол киниэхэ тугу саба туттараары хаайыстаҥый? С. Ефремов. Саба түс кэпс. — тугу эмэ көхтөөхтүк элбэх буолан көмөлөө, көмөлөөн оҥор. ☉ Делать что-л. дружно, всем скопом (напр., какую-л. работу)
Оттон эн нууччалыы үөрэнэн көрдөххүнэ. Бары саба түһэн начаас үөрэтиэ этибит. Далан
Ити курдук бары саба түһэн ийэлэригэр күн аайы көмөлөһөр буоланнар, дьиэ өрүү ыраас, үлэ бүтэ охсор. «ББ». Саба үктээ (тэбис) кэпс. — тугу эмэ хам баттаа, кэҕиннэр, самнар. ☉ Порабощать, топтать кого-л., громить, разрушать что-л. Гитлер хара тыыннаах уллуҥаҕынан кыайарын тухары барытын саба тэпсибитэ. Суорун Омоллоон
◊ Саба ас — туох эмэ хайаҕаһын, аһаҕаһын иһигэр тугу эмэ уган, бүөлээ. ☉ Заткнуть (отверстие, дыру). Бордууһунаны өрбөҕүнэн саба ас. Саба баттаа — норуот, дьон туох эмэ хамсааһынын сэрии күүһүнэн тохтот, самнар. ☉ Подавлять (напр., восстание)
Хоруол бааһынайдары бас бэриннэрэргэ уонна бастаанньаларын саба баттыырга дворяннарга көмөлөһөрө. АЕВ ОҮИ. Саба биэр — эмискэ күүскэ билин (хол., сыты этэргэ). ☉ Обдать (напр., теплом, запахом), хлынуть (напр., о свете). Муннубар ыарахан сыт саба биэрдэ
□ Арай, доҕоор! Сытыы сырдык соҕотохто саба биэрдэ да, сир күөгэс гынан өрө тыынан, мастар-талахтар бары адаарыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Аркааһа [уол аата] одьукулуон сытынан саба биэрэн газик аанын аста. П. Аввакумов
Күн уотуттан күөх мырааннар Күлүктүүн ууга сырдааннар, Эппэр-хааммар иҥэр, биллэр Итиинэн саба биэрэллэр. Дьуон Дьаҥылы. Саба бырах кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ үрдүгэр сабыыта бырах, сап. ☉ Набросить что-л. сверху на кого-что-л.
Утуйан хааллахпына, соммунан саба быраҕаар. Саба саҥар көр саҥар. Коля маҥнай Ольгаҕа кыһыылаах тыллары быраҕаттаан иһэн оҕолор бары кинини саба саҥарбыттарыттан тохтоон хаалбыта. Л. Попов. Саба түс — 1) туохха эмэ үрдүгэр кэлэн нөрүй, кууһа түс. ☉ Склоняться над кем-чем-л., припадать к комучему-л., падать ничком на что-л. Маайа туох да саҥата суох кэлэн, саба түһэн баран, кинини сүүһүттэн сыллаан ылла. Н. Неустроев
Оксана сааппыта …… сирэйин саба туттан, сыттыгар саба түспүтэ. Суорун Омоллоон
Ананий Яковтыын быһыт былаанын саба түһэн көрө олордулар. М. Доҕордуурап
△ Кими-тугу эмэ тула үмүөрүй (элбэх киһини этэргэ). ☉ Обступить кого-что-л.. Бэйи, тохтооҥ, киһиэхэ саба түһүмэҥ
□ Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин; 2) тугу эмэ бултаһан, тутаары, өлөрөөрү үрдүгэр түс; сэриинэн киир. ☉ Нападать на кого-л.; идти войной на кого-л.. Эһэ киһиэхэ мээнэ саба түспэт. Сэриинэн саба түс
□ Оҕо мохсоҕол аарыма хотойго саба түспүтүн хаһан көрбүккүнүй? Саха фольк. 1941 сыллаахха …… ньиэмэс-фашист талабырдьыттара биһиги тапталлаах ийэ сирбитигэр сэриинэн саба түспүттэрэ. Софр. Данилов. Саба түһүү — тутаары, өлөрөөрү туохха эмэ сэптээх-сэбиргэллээх түһүү; сэриинэн киирии. ☉ Вооружённое нападение, набег, налёт на кого-что-л.
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин. Саба үр — үрэн умуруор. ☉ Задуть (напр., спичку, свечу). Чүмэчини саба үр