туохт. Киэҥник билин, сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу, широкую известность
[Төрөөбүт дойдугун күөмчүттэн көмүскээн] Киртийбэт килбиэннээх, Албаннаах аат мэҥэҥ аатыран-суолуран, Аан дойду иилэрин тилэри тэнийдэ. Күннүк Уурастыырап. [Маастардартан] чороонньуттар-ымыйаһыттар норуокка ордук таптаталлара уонна аатыраллара-суолураллара И. Данилов
Хас сылга сэрии толоонунан, Хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан, Аатыран-суолуран, хабыллан, Молуоннаах Прут өрүскэ Бу кэллибит биһиги дьэ! И. Эртюков

1. көһүн диэнтэн хай. аата. Күөмчү көҕүрүүрүгэр, Көҥүл көстүүтүгэр Күүскүт тиийэринэн көмөлөһүҥ! А. Софронов
   Биһиги, дьоннор, олох көстүүлэрэбит. Р. Баҕатаайыскай
   Оҕустар харсыһыылара эмиэ, атыырдар охсуһууларын курдук, киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
   Сэмэн оҕонньор сылга хаста даҕаны, дьиэтин көстүүтүн уларыттаҕа аатыран, малларын миэстэтин атастаһыннарар дьиибэ идэлээх. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа оонньуур дьоно уларыйбат оонньуу кэрчигэ. ☉ Действие (акт) в пьесе. Бастакы көстүү бүттэ

I
даҕ. Элбэх бытархай чаастартан турар, көбдөркөй, бытархай. ☉ Состоящий из множества мелких частиц, рассыпчатый, рыхлый
Баараҕай дьиэни баһылыктаа, Күөмчүтэ суох көрсөн, Күр үбү күрүөлээ, көмүһүөм! А. Софронов
Күр муус көтөҕүллэн, үрэхтэр устан бардылар. М. Доҕордуурап
Өлүөнэ күр мууһа атырдьах ыйын ортото ааһан эрдэҕинэ ууллан бүтэр үһү. «ХС»
ср. монг. хүр ‘куча, множество’
II
тыаһы үт. т. Ыарахан туох эмэ эбэтэр бытархай эттик сууллар бүтэҥи улахан тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание сильному глухому звуку падения какого-л. тяжелого предмета или множества мелких предметов обвалом.

аат., хом. суолт. Биилээх, уһуктаах сэп, сэрии сэбэ. ☉ Режущее, колющее оружие (в собир. знач.)
Буомнаах, мэһэй суолу Үҥүү-батас солуо. Буолар үрдүк дьолу Үлэ күүһэ булуо. Күннүк Уурастыырап
Октябрь — Үҥүү-батас харсыыта, Үрүҥтойот умсуута. А. Абаҕыыныскай. Орто үйэлэр — бу ох саалаах, үҥүүлээхбатастаах, куйахтаах, аттаах сэрииһиттэр үйэлэрэ. ПГ ККК
◊ Үҥүү-батас тут — охсуһууга, төрөөбүт дойдуну күөмчүттэн көмүскүүргэ бэлэм буол. ☉ Вооружиться, быть готовым к защите кого-чего-л.
Тибии-тиһик түстэ, Тиллэр-өлөр кэллэ, Үрүҥ-хара турда, Үҥүү-батас тутта. П. Ойуунускай
Дьоллоох киһи буойун аатын сүгэр, дьоллоох уол оҕо бар дьонугар, Ийэ дойдутугар дурда-хахха буолар, үҥүү-батас тутар. Суорун Омоллоон
Сэрэх, куттал күннэргэ Үҥүү-батас тутуохпут. Күннүк Уурастыырап

1. аат., фольк.
2. Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, күн сирин күөмчүттэн көмүскүүр олоҥхо сүрүн геройа уонна кини утарсааччыта, өстөөҕө. ☉ Главный герой якутского героического эпоса олонхо, защитник Среднего мира (см. Орто дойду), обладающий силой, равной половине силы всего мира, и его противник. Айыы бухатыыра. Абааһы бухатыыра. Олоҥхо бухатыыра
   □ Айыы бухатыыра эргиллэ түстэ да, абааһы бухатыырын хаҥас өттүнэн эргитэ тардан ылла да, мөҥүрүөн көмүс курдук өттүгэр мииннэрэн дэлби быраҕан кыыратта. Ньургун Боотур
   Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэттэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа, сэрэн-сэрбэн! Саха фольк. Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
3. көсп. Бухатыыр күүһэ күүстээх, кыаҕа кыахтаах киһи. ☉ Человек, обладающий силой, мощью богатыря
   Арыт улуу бухатыыр буолан, Баайдары, бардамнары өһүүрбүт: Үс дойдуну арҕаран өрүү булан, Кинилэри кэһэтэн күннүүрбүт. С. Данилов
   Биһиги — Модун бухатыырдар, чэрдээх илиилээхтэр, Улуу дойду дьолун уһанааччылар. С. Васильев
4. даҕ. суолт. Бухатыырдыы күүстээх, кыахтаах, көрүҥнээх (киһи, массыына о. д. а. тустарынан). ☉ Обладающий богатырской силой, мощью или видом (о человеке, машине и т. д.)
   Кыракый уҥуохтаах Иван Васильевич уонна бухатыыр көрүҥнээх Александр Попов бааллара-суохтара биллибэттик утуйар дьон. Амма Аччыгыйа
   Мин бардым: бухатыыр эһэлэрим былыргы аартыктарын арыйан, Күн дьонун дьоллоох көҥүллэрин Хараҥа күүстэртэн харыһыйа. Эллэй

даҕ.
1. Биилээх, уһуктаах төбөлөөх. ☉ Имеющий лезвие, острие, с острым концом
Бу дьолбут тутааҕын күөмчүттэн көмүскүү, Өргөстөөх, кылааннаах үҥүүнү тутуохпут! Күннүк Уурастыырап
Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьиэрэлдьиччи ыллаабыта, Кылааннаах хотуурун Кылбаарыччы сытыылаабыта. С. Васильев
Киил маһы суорарга Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
2. Кылгас ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун кылаан буолар түүлээх. ☉ Имеющий ость, остистый
Кылбалдьыгас кылааннаах андаатар тириитэ бэргэһэтин сэгэччи анньынна. В. Протодьяконов
3. көсп. Баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший, отборный
Сирэ саныахпын Сирэйдээх үтүөтэ, Силээхтэ бэрдэ, Кыыс оҕоттон Кылааннаах туйгуна эбит. П. Ойуунускай
4. көсп. Улахан суолталаах, чаҕылхай, этигэн. ☉ Значительный, важный; выразительный
Кылааннаах сытыы тыл ыһыллан, Кытарбыт тимирдии хаарыста. С. Васильев. Бу [«Күөгэйэр күннэрбэр»] кинигэҕэ Эллэй билиҥҥэ диэри умнуллубат, кылааннаах кэрэ айымньылара киирбиттэрэ. Н. Габышев
♦ Киһи киэнэ кылааннааҕа — туйгун, бастыҥ, чулуу киһи. ☉ Лучший из лучших (о человеке)
Ээ, ол тыа бөрөтүгэр холоомо. Мантыкаҥ киһи киэнэ кылааннааҕа. М. Доҕордуурап
◊ Кылааннаах (түүлээх) — 1) күндү түүлээх кыыл. ☉ Пушной зверь
Сааһын тухары хара тыаттан арахсыбатах, кылааннаах түүлээх бөҕөнү кыстаабыт ахан булчут. Софр. Данилов
Оо, киһи тиийбэт ыраах тыаларыгар аймамматах, уутуйан үөскээбит күндү кылааннаахтар сырыттахтара эбээт! «ХС»; 2) күндү түүлээх кыыллар таҥас, киэргэл буолар тириилэрэ. ☉ Ценный мех, пушнина
Кыһалҕаҕытын билэммин, кыаммаккытын таайаммын, кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэллим. Амма Аччыгыйа
Балаакка таһыгар матаҕалар кылааннаах түүлээҕинэн бөскөччү туолан иһэллэр. В. Протодьяконов