аат. Ким эмэ батталыгар түбэһии. ☉ Попадание под гнет кого-л.
Ынырык баттал баара – кыра омук быһыытынан самнары баттаныы, күөмчүлэнии, киһиэхэ ааҕыллыбат буолуу. Амма Аччыгыйа

даҕ., көсп. Тугунан эмэ күөмчүлэммит, кыһарыллыбыт, атаҕастаммыт. ☉ Ущербный
Оҕону сирэй көрбөх, албын, сымыйаччы, ньылаҥнааччы, биир тылынан, духовнай, моральнай өттүнэн эмсэҕэлээх оҥоруу үтүө дьыала дэниэн сатаммат. ПБН ОПТ

сыһ. Биллэрбэккэ эрэ, биллибэтинэн. ☉ Незаметно, исподтишка
Биллибэтинэн билсиспиттэрэ баар буолла, көстүбэтинэн көрсүспүттэрэ баар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көхсүттэн тэһииннээх күн хаан улуустара көстүбэтинэн күөмчүлэммиттэрин көмүскүү түстүм. Эрилик Эристиин
Элбиэххэ-үксүөххэ, Илэччи эмиэ элэҥниэххэ, Көстүбэтинэн эмиэ күлүҥнүөххэ. С. Васильев

аат.
1. Туохтан эмэ улахан эрэй-муҥ; ыарахан түбүк. ☉ Большие тяготы; разного рода трудности, забота, печаль
Уус Миитэрэй олох бары кыһарҕаннарын көрүстэ: сэриини, суту, кырыымчык-кылгас кэми. Далан
Уоттаах кураан доҕуһуоллаах сэрии дьылларын кыһарҕаннара кыпчыйбыттара. И. Сосин
Бииртэн биир кыһарҕаннар түбүлээннэр үөрэммэккэ хаалбытыттан эмээхсин билигин да хомойор. ВН СС
2. Кимтэн эмэ күөмчүлэнии, баттаныы. ☉ Притеснение, угнетение со стороны кого-л.
Мин саһыым, аҕаккаам, эйигин Үөксүкү кыһарҕаныгар киллэриэхпин баҕарбаппын. Суорун Омоллоон
Хасхаан бэйэтиттэн тугунан эмэнэн ордук дии саныыр оҕотугар олус кырыктаах этэ. Инньэ гынан Хасхаан кыһарҕаныгар үгүстүк оскуола остуораһын уола Костя түбэһэрэ. Далан
Ордук оҕолорбун аһынабын. Бандьыыт аҕалаах аатыран, саастарыгар кыһарҕаҥҥа сылдьыахтара. Болот Боотур

аат.
1. Туохтан эмэ тыгар сырдык, сырдык утаҕа. ☉ Узкая полоса света, исходящая из какого-л. источника, луч. Ый сардаҥата. Прожектор сардаҥата
□ Сарсыарда күн тахсан кыһыл көмүс сардаҥаларынан мастар төбөлөрүн сарбынньахтаата. Т. Сметанин
Ыраах умайар уот сырдаан кэлэр. Ол сардаҥатын ортотугар өтүйэлээх сиэрпэ турар. Күндэ
Түүн үөһэ. Ыйдаҥа. Дьоллоох кэм бу буолар. Таһырдьа сардаҥа. Санааттан санаалар. Баал Хабырыыс
2. көсп. Туох эмэ дьону көҕүлүүр, угуйар сырдык эрэлэ, үөрүүтэ. ☉ То, что вселяет радость, надежду на светлые перспективы
[Емельян Ярославскай] дьадаҥы атаҕастаммат, кыра омук күөмчүлэммэт саҥа олох сардаҥатын туһунан …… долгутуулаахтык этэнтыынан киирэн барда. Амма Аччыгыйа
Оччоҕуна, сэгэрим, Ырыам тыла иһиллиэ, Кини үөрэх күннэрин Сардаҥатын түһэриэ. П. Тулааһынап
3. физ. Хайа эмэ эниэргийэ тыгар сүүрээнэ. ☉ Поток частиц какой-л. энергии. Рентген сардаҥалара. Космос сардаҥалара. Радиоактивнай сардаҥалар
□ Ультрафиолетовай сардаҥалар дьайыыларынан бактыарыйа барыта уонна үөскээн эрэр грибоктар өлөннөр сытыйыы тахсыбат. САССР КИиФ
◊ Сардаҥа ыарыыта эмт. — тыынар тыыннаах этин-хаанын радиоактивнай бэссэстибэлэр үрэйиилэриттэн үөскүүр ыарыы. ☉ Болезнь, вызываемая разрушающим действием радиоактивных веществ на организм, лучевая болезнь.
ср. др.-тюрк. йарун ‘заря’, тюрк. йарух ‘свет’