нареч.: вертеться волчком холоруктуу эргичий, күөрчэхтии эргичий (олус түргэнник).

күөрчэхтээ диэнтэн холб. туһ. Ийэбэр күөрчэхтэстим

күөрчэхтээ диэнтэн дьаһ. туһ. Сүөгэйин тобоҕун эмээхсин кийиитигэр күөрчэхтэттэ

көр көлүөһэлии
Борис быаны тардыалаан биллэрээтин кытта көлөһөлүү эргийэн, күөрчэхтии ытыллан аллара диэки айанныы турдубут. С. Федотов

кулааһынньыктан диэнтэн хай
аата. Борис быаны тардыалаан биллэрээтин кытта, …… күөрчэхтии ытыллан аллараа диэки айанныы турдубут. Туох да тохтоло суох кулааһынньыктаныы. С. Федотов
Ньиэмэстэр бөҕөргөтүнүүлэрэ, окуопалара уотунан кытыаста түстэ. Элбэх киһини сотторон кэбиһэн, таҥнары кулааһынньыктаныы буолла. ССХУо

1. күөрчэхтээ диэнтэн бэй. туһ. Сарсыарда аайы күөрчэхтэнэллэр
2. көсп. Эрчимнээхтик уонна түргэнник эргий, эргичий. ☉ Энергично и быстро вращаться
   Сибиэтэлээх Хабыыча илииилиилэриттэн утарыта ылсыһан, күлэ-күлэ, күөрчэхтэнэ эргичийбэхтээтилэр. П. Аввакумов
   [Бөртөлүөт] салбахтара, айа кирсинии чиркэйэ түстүлэр, улам-улам түргэтээн, күөрчэхтэннилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
   Сирэ амырыыннык эргичийэн күөрчэхтэннэ, онтон ойоҕоһунан тиэрэ эргийэн барда. Н. Островскай (тылб.)

аат. Силлиэ саамай күүстээҕэ. ☉ Холодный ветер ураганной силы
Тиҥэһэ ынах саҕа Дэриэспэ тааһы силлиэмэтэ сиксийэр, Куруппа курдук Дэлби балкыйан кэбиһэр. Д. Говоров
Силлиэмэ курдук күүстээх тыал хаары ытыйан күөрчэхтии көтүтэр. ВНГ ГОПХ
Аат айаҕын саамай өлүү будулҕана, дохсун силлиэмэтэ миигин соҕотохтуу хара тыа ортотугар көрүстэҕинэ даҕаны, оччо-бачча дьулайыам суох этэ. Н. Гоголь (тылб.)

сов. 1. что (сшибить) туура оҕус, төлө оҕус, тэбээн түһэр; сбить замок с двери аан күлүүһүн туура оҕус; сбить яблоко с дерева мастан яблоконы туура охсон түһэр; 2. кого-что (повалить) түҥнэр, түҥнэри оҕус; сбить человека с ног киһини түҥнэри оҕус; 3. кого-что (птицу, самолёт) ытан түһэр; 4. кого-что, воен. (оттеснить) киэр оҕус, киэр үүр, ыган таһаар; сбить противника с позиции естөөҕү позициятыттан ыган таһаар; 5. что (стоптать) ньылчырыт, элэт; сбить подковы боккуобу ньылчырыт; сбить каблуки хобулуктаргын элэт; 6. что (сдвинуть) төлө оҕус, хамсат, ас; сбить перевязку бэрэбээскэҕин хамсат; сбить шапку на затылок бэргэһэҕин кэтэххэр ас; 7. что, перен. (нарушить) алдьат, ыс; сбить планы былааны алдьат; 8. кого (заставить отклониться в сторону) булкуй, бутуй, муннар; сбить с пути суолтан муннар; 9. кого (привести в растерянность) бутуй, муннар; сбить отвечающего эппиэттээч-чини бутуй; 10. что (уменьшить, снизить) намтат, түһэр, уҕарыт; сбить температуру температураны түһэр; сбить цену сыананы түһэр; 11. что (сколотить) ыпсар, холбоо; сбить доску хаптаһыны ыпсар; 12. что (взбить, вспенить) ытый, күөрчэхтээ, арыылаа; сбить масло арыылаа; сбить сливки күөрчэхтээ; # сбить с толку булкуй, бутуй; сбить спесь бардамын уҕарыт.

алтан килэди —килэйэн көстөр алтан. ☉ Блестящий медной гладью
Алтан килэди сэргэҕэ атын аҕалан баайан кэбистэ. — Аҕыс кырыылаах алтан килэди хаһаа …… күөрчэхтии ытылла турара буолуо. П. Ядрихинскай; киэҥ килэди — килэйэн көстөр киэҥ. ☉ Блестящая широкая гладь (дороги)
Киэҥ килэди суолунан айаннатан истилэр. — Киэҥ килэди да аартыгар Мин кынаттаах атым Туйаҕын төгүрүк суола көстөр. И. Гоголев; таас килэди — килэйэн көстөр таас. ☉ Блестящая гладкая поверхность из камня или стекла
Таас килэди киһи килэс гына түстэ. — Бүтүннүү таас килэди таҥастаах …… Уол оҕо урсуннааҕа Дибилийэн тиийэн кэллэ. К. Туйаарыскай; тимир килэди — килэйэн көстөр тимир. ☉ Блестящая гладь металла
Тимир килэди хайаҕа кэлэн иҥнэ түстэ. — Аҕыс кырыылаах тимир килэди Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэр. П. Ядрихинскай

I
аат.
1. Күүстээх тыал күөрчэхтии өрө ытыйан таһаарыыта. ☉ Порывистое круговое движение ветра, вихрь
Холорук Уйбааскылаах бугулларыгар тиийэн, биир субурҕа бугулу бурайда. Амма Аччыгыйа
Холорук биэрэк маһын кумалаан, Өлүөнэ өрүс киэҥ мындаатыгар түһэн, өрө оргуппута. Т. Сметанин
Хамныыры-харамайы барытын күөрчэхтии көтүтэн барыах курдук, дохсун холорук тохтоло суох хаары өрө ытыйан сиксилитэр. С. Никифоров
2. көсп. Киһини долгутар улахан иэдээн, алдьархай ☉ Большая беда, бедствие, несчастье
Оттон кини [Каландаришвили] өлүүтэ кутурҕан холоруга буолан, биһиги сүрэхпитин быһыта кымньыылаабыта. ВНГ ГОПХ
Григорий Поскачин бэйээт быһыытынан үлэлии сырыттаҕына 1937 сыл холоруга ытыллан кэлбитэ. «ХС»
Сэрии хас ыал алаһа дьиэтигэр, хас биирдии кэргэн дьоллоох олоҕор холоругунан киирбитэ. «ХС»
◊ Холорук им көр им II
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
ср. др.-тюрк. хасырху, тув. казыргы ‘вихрь, смерч’
II
аат., эргэр. Үөһэ киһи уунан тиийэр сиригэр, оҥоһуллубут кыра долбуур (хол., таҥара күлүгүн туруорарга). ☉ Подставка или полочка, находящаяся на небольшой высоте (напр., киот, божница для икон)
[Оҕонньор] уҥа муннукка кэрэниистээх, киэргэллээх үрүҥ кырааскалаах холорукка килбэһэн олорор көмүс таҥаралар диэки хантайан, кириэстэнэн сапсынна. Болот Боотур
Онно былыргы таҥара холоругар кинилэр үҥэ-сүктэ кириэстэнэ тураллар. Суорун Омоллоон
Таҥара холоругар ыйаммыт кыраһыын лаампата сып-сырдыгынан сандаарар. Айталын