тыкаар диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Чубуку] таастан тааска ойуолаан күөрэлдьиттэ, сотору хайа үрдүгэр тахсан сүүрэн тыкаарыҥнаата, аҕыйахтык көһүннэ. Болот Боотур
[Биир дьахтар] Тыытымаҥ диэх курдук, Тыкаарыҥныыр, Таарыйымаҥ диэх курдук, Тайаарыҥныыр. С. Тарасов

туохт. Тохтоло суох дьиэрэйэн салҕанан бара турар курдук ыллаа, туой. ☉ Звонко петь (не прерываясь, одну песню за другой)
Кулут сордоох олоҕуттан Босхоломмут кыргыттар Дьиэрэлдьитэр куолаһынан Тэҥҥэ ыллыыллар. Т. Сметанин
Уу кэлэн эрэриттэн сэргэхсийии, көр-нар, көтөҕүллүү сүрдэммит. Иван уус кимтэн да көҥүллэппэккэ оһуохайдаан дьиэрэлдьитэ сырытта. М. Доҕордуурап
Ким ыстаҥалаан, быыралдьытта, Ким үҥкүүлээн күөрэлдьиттэ, этэн-туойан дьиэрэлдьиттэ. С. Васильев

туохт. Аҥаар атаххынан ой, ыстан. ☉ Прыгать на одной ноге
Уол оҕо көлүйэ ууга сөтүөлээн баран кылыйбыта хаһан да сүппэт үһү (тааб.: чэрэниилэнэн суруйуу). Уон ордуга түөрпэр түөртүү хаамыыны кылыйар буолтум. Тоҥ Суорун
Аттанар күнүгэр дойдутугар, Кэбээйи хонуутугар, кими да тутуһуннарбакка, кылыйан кыыралдьыппыта. Н. Кондаков
Күүскэ сүүрэн кэлэн чэпчэки баҕайытык кылыйан күөрэлдьитэн киирэн барбыта. БИГ ӨҮөС
ср. тюрк. халы, калы ‘прыгать’

туохт. Өрө көтөҕүллэн, өрүкүйэн, сэргэхтик туттан-хаптан саҥар-иҥэр, эт-тыын. ☉ Делать что-л. с жаром, с увлечением (напр., говорить)
Сергей Васильев Бордонскай баайсыытын утаран кытаанах быһаарыылары оҥорон, этэн-тыынан эгдэлдьиппитэ. С. Васильев
Күөххэ ойон күөгэлдьитэр, Күөрэлдьитэр үчүгэй. Этэн-тыынан эгдэлдьитэр Эриэккэһин үлүгэр. С. Тимофеев

1. ыстан I диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Кыанар киһи быһыытынан, биир да дулҕа төбөтүн сыыһа үктээбэккэ ыстаҥалаан, ытын аттыгар биирдэ баар буола түстэ. Н. Босиков
   Ыт ыйылыы-ыйылыы иччитин тула сүүрбэхтээтэ, өрүтэ ыстаҥалаата. В. Иванов
   Оҕолор арааһынай өҥнөөх бэргэһэлэрин кэтэн баран мин тулабар ыстаҥалаатахтарына, кинилэртэн киһи хараҕа араҕыа суох курдук буолара. «Чолбон»
2. успуорт. Атахтаргын олбу-солбу быраҕаттаан төһө кыалларынан ыраах ыстанарга күрэхтэс. ☉ Участвовать в соревнованиях по прыжкам ыстанга (ыстаҥа)
   Дмитрий Босиков күөгэйэр күнүгэр сылдьан түөртүү ыллар хаамыылаах уон икки туоска кылыйан, ыстаҥалаан күөрэлдьитэрэ. АВФ ЫХТС
   Күөлгэ киирэн ыраас хаарга кылыстылар, ыстаҥалаатылар. БН СУ
   Тэҥнээхтэрбит көрсүһэннэр Дэгэлдьиһэ кылыйдылар, Ыраах ааһа түсүһэннэр Ыстаҥалаан кыырайдылар. «Чолбон»
3. көсп. Өрүкүйэ, ойуолуу хамсаа (хол., кутаа уота). ☉ Кидаться в разные стороны (напр., о языке пламени)
   Күүстээх тыал кутаа өрүтэ ыстаҥалыыр имигэс төлөнүн сиргэ ньимси охсон иһэр. Софр. Данилов
   Уот сэбирдэххэ бытаарар, оттон окко тиийээт түргэтээн, ыстаҥалаабытынан барар. В. Арсеньев (тылб.)

туохт.
1. Ааҕан, кэпсээн, саҥаран биллэр, билиһиннэр. ☉ Прочесть и сообщить, объявить; информировать, уведомить, доводить до сведения
[Байбал:] Чэ, манан бүтэр, тугутугу суруйдуҥ, ааҕан тойотторго иһитиннэр уонна илиитэ баттат. А. Софронов
Байбал Сэмэнэптээххэ баран оҕус моһуогурбутун этэртэн Микиитэ олус салынна. Ол эрээри иһитиннэрдэххэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда сайылыкка тахсар гына сүбэлэспиппитин ийэбэр иһитиннэрбиппэр, үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ. Далан
Киэһэттэн-киэһэ Ананий дьонугар хаһыаттан ааҕан иһитиннэрэр, соҕуруу дойду сонунуттан сэһэргээн сэргэхситэр. М. Доҕордуурап
2. Дорҕоону, тыаһы таһааран биллэр. ☉ Наполнить пространство звуками, речью
Эйиэхэ үчүгэй музыканнар оонньоон иһитиннэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин
«Татыйаас, хомускун тардан иһитиннэр эрэ», - хоноһо уол, кинини кытта бодоруһан баран, көрдөстө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бүгүн эмиэ кыһыл муннукка сүүрбэччэ киһи муһунна. Туохханнык иннинэ Уйбаачаан хас да ырыаны оонньоон иһитиннэрдэ. М. Доҕордуурап
Миитэрээс өбүгэлэрэ хотуурунан алааһы кээмэйдээбит сирдэригэр аан бастакынан тыраахтар тыаһын иһитиннэрбитэ, ыһыы сирин хорутан тиэхиникэ модун күүһүн-күдэҕин көрдөрбүтэ. П. Аввакумов
3. Эппиккин, соруйбуккун толортор. ☉ Заставить кого-л. повиноваться, слушаться, следовать советам, подчиняться приказам
[Огдоос:] Доҕоор, хата ити уолгун, тылгын иһитиннэрэр киһи, кытаанахтык буойан биэр. Бүгүн хотунун кытта этиспит, куһаҕан уол сүгүн да сылдьыа эбит. А. Софронов
[Ыстапаанньыйа:] Этэн да иһитиннэрэрим суох. Н. Неустроев
Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир

I
1. даҕ.
1. Кир-хох сыстыбатах, киртийбэтэх, кирэ суох. ☉ Чистый, опрятный, сверкающий чистотой (напр., о помещении)
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэ ырааһа, сыыһа-бөҕө суоҕа, сыта-сымара үчүгэйэ — киһи көхсө-быара кэҥиэх курдук. Эрилик Эристиин
«Манан сотун», — дии-дии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
△ Эбирэ, хатаала суох, биир тэҥ дэхси, кылааккай (сирэй, тирии). ☉ Без веснушек, прыщей и других недостатков, гладкий, ровный, чистый (напр., о коже лица)
Сардаҥалаах ньуурум саппаҕыран, Ыраас сырайым ыдьыгыран [барбытыгар], күлүү гынан күүгүнэспиттэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ымыы, сэмэй ийэлиин Тэбис-тэҥҥэ үөрсүһэн, Ыраас чэгиэн иэдэһэ Тэтэр гына түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уһун синньигэс ис киирбэх ыраас сирэйдээх. С. Данилов
△ Суруга-бичигэ, ойуута суох, суруллубатах (кумааҕы). ☉ Не заполненный ничем, не использованный, не замаранный, чистый (напр., о листе бумаги)
Ыраас кумааҕылары таһааран иннигэр уурунар уонна уруучукатыгар бөрүөтүн олордор. Н. Якутскай
Мещеряков суругун остуолугар кэлэн, ыраас кумааҕы лоскуйун ылбыта. И. Федосеев
Луохтуур дьиэҕэ киирэн, холумтаҥҥа ыраас кумааҕыны тэлгэппитэ. Ф. Софронов
2. Чэбэр, чэнчис, чөкө. ☉ Содержащий себя в чистоте, опрятный, чистоплотный
[Маайа] Сүрдээх нарын ыраас дьахтар, кини аттыттан кир-бөх бэйэтэ халбарыйан, тэйэн биэрэр курдук. Амма Аччыгыйа
Ыраас, чэнчис киһи, таҥаһын-сабын бэйэтэ суунар, муостатын килбэтэр. Н. Габышев
[Лиза кыыс] Эчи туттара-хаптара имигэһин, ырааһын. Эчи, сатаан ынахтарын дьаһайарын. С. Ефремов
3. Былыта, тумана суох, сырдык (күн, халлаан). ☉ Безоблачный, без тумана, ясный (напр., о дне, небе)
Киэһэ сүрдээх чуумпу, ыраас халлаан буолла, күн кылбайбытынан хайа күлүгэр киирэн хаалла. А. Софронов
Халлаан наһаа ыраас, сырдык, Өстүөкүлэ өҥүн курдук. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы ыраас күн барахсан тыа быыһынан чаҕылыҥныыр. Н. Заболоцкай
4. Ото-маһа суох, аһаҕас, чэлгиэн (сир, хонуу). ☉ Открытый, без всякой растительности, чистый (напр., о поле)
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Иннигэр хатыҥнар быыстарынан ыраас сир элэҥнээтэ. Сэргэй эмискэ киэҥ алааска тахсан кэллэ. Н. Лугинов
Кинилэр ыраас хонуу устун соҕуруу диэки хаамса турдулар. М. Доҕордуурап
5. Киһи дуоһуйа тыынар, чэбдик (быыла, куһаҕан сыта суох салгын). ☉ Незагрязнённый, чистый, свежий, без пыли и дурных запахов (напр., о воздухе)
Хаста да иҥсэлээхтик ыраас салгыны эҕирийбэхтээтэ. И. Гоголев
Салгыммыт ыраас да ыраас, Сөрүүн сүөгэй курдук, Төгүрүччү — чугас, ыраах Ыйы көрөн турда. И. Эртюков
Маннык чэмэлгэн бэйэлээх күн сарсыардааҥы ыраас салгынынан тыына-тыына хаамарын Ира сөбүлүүр. И. Никифоров
6. Туох да атын булкуспатах, эбиилигэ, былааһыга суох. ☉ Не содержащий ничего постороннего, беспримесный
Аны икки эҥээригэр мутуктар, лабаалар кырыаларын кыырпахтара ыраас бирилийээннии күлүмнэһэ, курустаал таастыы лыҥкырдаһа истилэр. Амма Аччыгыйа
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Биһиги эрабыт VI-VII үйэлэригэр араб дойдуларыгар арыгыттан ыраас испиири ыларга үөрэммиттэрэ. И. Тургенев (тылб.)
△ Атын былааһыга, кирэ, болоорхойо суох, дьэҥкир (уу туһунан). ☉ Не замутненный, прозрачный, чистый (о воде)
Орто Эбэ күөлүм ньуура Ыраас уунан күлүмүрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Ыраас уу кылыгырыы сүүрэн, аллара суккулунна. П. Филиппов
Тээнэ үрэҕэ чычаас, уута кумах устун устар буолан ыраас, сылаас соҕус. «Чолбон»
7. көсп. Боруодата булкуспатах, булкааһыга суох хааннаах (сылгы, ынах сүөһү туһунан). ☉ Чистопородный, чистокровный (о лошадях, рогатом скоте)
Ыраах оройуоннарга ыраас хааннаах Саха сирин булчут ыттара билигин даҕаны бааллар. АФС БЫ
Кинилэр [хотугу оройуоннар сылгылара] ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. АНП ССХТ. Сүөһүнү үөскэтии икки суол ньымата баар: ыраас боруоданан уонна булкуһуннарыы. Ыанньыксыт с.
8. көсп. Хаата, суута, иһитэ суох, аҥаардас (ыйааһын). ☉ Без тары и упаковки, чистый (вес). Быйыл нэһилиэнньэ сельпоҕа биэс сэнтиниэр ыраас отону хомуйан туттарда
△ Иһэ, төбөтө, туйаҕа суох, аҥаардас этэ эрэ. ☉ Без потрохов, головы и копыт, чистый (напр., о мясе)
Хаһаайыстыба судаарыстыбаҕа туттарар табатын икки аҥаар сылыгар диэри иитэр буоллаҕына, биир табаттан 55 — 60 киилэ ыраас эти уонна куйукталаах биир тириини ылар. «Кыым»
Сылга ортотунан 23,7 тыһыынча туона ыраас эти ылыы былааннанна. «ХС»
9. көсп. Сыыс тыла, атын омук тылын булкааһа суох, киһи өйүгэр түһүмтүө, литературнай тыл нуорматын тутуһар (тыл, саҥа). ☉ Соответствующий определённым правилам, литературным нормам, правильный (напр., о речи, языке)
Үчүгэй, ыраас тыллаах киһи литературнай тыл нуорматын тутуһан саҥарыахтаах. СТ С
Хаһыат тыла кэрэ, ыраас, дьэҥкэ уонна киһи өйүгэр түһүмтүө буоларын ситиһэн туран, киэҥ үлэһит маассаҕа тириэрдиэххэ наада этэ. «Кыым»
Кини дойду ыарахан балаһыанньатын, фронт уонна тыыл соруктарын туһунан ыраас нууччалыы тылынан туох да кумааҕыта суох лабыгыраччы кэпсээн киирэн барбыта. «ХС»
10. көсп. Чуор, хатан, чуолкайдык иһиллэр, хос тыаһа суох (дорҕоон, куолас). ☉ Без хрипоты, шумов и посторонних звуков, звонкий, чистый (напр., о голосе)
Уус тыллаах Олоҥхолоон барда, Чаабый тыллаах Чабырҕахтаан киирдэ, Ыраас күөмэйдээх Ыллаан дьиэрэттэ. С. Васильев
Биир оннук ыраас, тыасуус ыраахтан иһиллэ, лыҥкыныы оонньуу турар чуумпу күн Дьэллик били урукку сиригэр оҥостон киирдэ. Н. Заболоцкай
Барахсан, куйуһутан түһэн, куолаһа үчүгэйин, ырааһын! Э. Соколов
11. көсп. Сиэрдээх, көнө, үтүө (хол., суобас, сүрэх, санаа). ☉ Проникнутый, наполненный чистотой и свежестью (напр., о мысли)
Бэл ол үлүгэр муҥу, алдьархайы көрбүт киһи санаата ырааһын, кэскилэ эрэллээҕин, кыайыылааҕын бэркиһии көрбүппүт. Суорун Омоллоон
Бу кинигэни ааҕарга чэгиэн-чэбдик, буспутхаппыт, эр санаалаах, көнө сүрэхтээх, ыраас дууһалаах буолуохха, элбэхтик айанныахха, бултуохха-алтыахха, үлэлиэххэ-хамныахха наада. И. Данилов
Бэйэм чааһым биир да харчылааҕы ылбатаҕым, дьиҥнээх ыраас суобаспынан сылдьыбытым. М. Попов
△ Үтүө, көнө майгылаах-сигилилээх, сырдык өйдөөх-санаалаах, сиэрдээх (киһи). ☉ Нравственно безупречный, благородный, порядочный (человек)
[Сайсары:] Эйигиттэн, айыы ыраас оҕотуттан, ол мин көлөһүммэр ымсыырыа диэн кистиэм дуо. Суорун Омоллоон
Онон Семён Васильевич эксээмэнигэр бэлэмэ суох кэлбэккин. Кини суобас курдук, оннук ыраас, оннук дьэҥкэ. Н. Лугинов
Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
12. көсп. Туох да мөккүөрэ суох, бигэ (күрэхтэһиигэ кыайыы). ☉ Бесспорный, несомненный, чистый (напр., о победе в состязаниях)
Ыраас кыайыыны ааҕыллар, өскөтүн кыайтарбыт тустааччы эмискэ да буоллар, площадканы (көбүөрү) таарыйдаҕына. СНККБ
Ити курдук 82 киилэҕэ маастар Захар Чукров тоҕуста тустан, барытыгар ыраас кыайыыланна. «Кыым»
13. көсп. Быччыҥ үлэтин курдук элбэх күүһү-уоҕу эрэйбэт, кирэ-хаҕа суох (үлэ). ☉ Лёгкая, не требующая напряжения, не пыльная (напр., о работе)
[Галя:] Киниэхэ ыраас эрэ үлэ наада. И. Гоголев
2. аат. суолт.
1. Ким, туох эмэ чэбэрэ, чэнчиһэ. ☉ Чистота, опрятность
Мыыланы билбэтэх былааттаах, Сууйууну көрбөтөх соттордоох, Ырааска ыксаласпатах ырбаахылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былакааттар чэгиэн-чэбдик буоларга, ырааска ыҥыраллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ырааһыттан этиҥ тардар, Чэгиэҥҥиттэн саатаҕын, Наһаа маарынныыр — санааҕар Госпиталга сытаҕын. А. Твардовскай (тылб.)
2. Хойуу мастаах тыаҕа баар халтаҥ сир, ырааһыйа. ☉ Небольшая открытая, ровная местность в лесу, поляна
Тогойкин ыраас саҕатыгар тахсан кэтэһэн турар доҕоругар сүүрэн, атахтарын күөрэлдьитэ турда. Амма Аччыгыйа
Күн саҥа кылайа тахсыыта иннибэр баар ырааска туруйалар көрсөллөр. Н. Якутскай
Ити курдук, сис хаба ортотунааҕы кыракый ырааска, түүн бултуйбут булчут киһи оттубут отуутун уота өрө күндээрэ олордо. Д. Таас
3. көсп. Сырдыкка, кэрэҕэ эрэ туһуламмыт, үтүө дьулуур. ☉ Чистота души, помыслов
Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
Олоххо ыҥырыы, тыыннаах буоларга ыҥырыы, үчүгэйгэ, үрдүккэ, ырааска, сырдыкка ыҥырыы куруук кулгаахха барабаан буолан тыаһыыр. Т. Сметанин
△ Ким эмэ көнө, чиэһинэй сигилитэ, сиэрдээх быһыыта. ☉ Порядочность, честность, неспособность к низким поступкам
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах — сүрэҕиндууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
«Киһи санаатын күүһэ, сүрэҕин сылааһа, дууһатын ырааһа — ол бар дьоҥҥо туохтан да ордук күндү», — дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
Эдэр Безухов сүрдээх үрдүк, халлаан ырааһа дууһалаах киһи эбээт! Л. Толстой (тылб.)
△ көсп. Ким эмэ мөккүһэр, туруулаһар кырдьыктаах дьыалата. ☉ Чья-л. правда, правое дело, честность
Ким уорбутун бар дьоҥҥо этэн биэр. Ырааспын, кырдьыкпын таһаар. Болот Боотур
Буруйдаах буоллаҕына эппиэттиэ, буруйа суох буоллаҕына, ырааһа дакаастаныа. М. Попов
[Ылаарап] Манна кэлэн ачыаһыран олорон, миигин кэлтэччи сэмэлээн, наар бэйэтин ырааһын таһаарына сатаата, уора-көстө үҥсүүтүгэр-харсыытыгар миигин бутуйаары гынар. «ХС»
4. көсп., кэпс. Кыыһынан сылдьыы, уолунан сылдьыы. ☉ Невинность, целомудрие
[Маайа:] Төһө да хобулаабыттарын иһин ырааспын сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
Оттон таҥара дьиэтин оннугар кыыс оҕо чиэһин, ырааһын харыстыыр ыраас сүүрээннээх күөл халыс гына түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Ис ырааһа көр ис IV
Бу балаҕан ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ыраас хааннаах көр хаан. Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, кыараҕас соҕус харахтаах, көнө муруннаах, ис-киирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Хойуу кыламаннаах хара харахтаах, сурааһын курдук көп хаастаах, кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, ыраас хааннаах, көнө уҥуохтаах, кырасыабай дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас, сытыы оҕо буолбут. МНН
ср. др.-тюрк. арыш арыҕ ‘чистый, святой’, кирг. ырас ‘правда; как надо; хорошо; ловко’, тат. ару ‘чистый’
II
эб., кэпс.
1. Суох, букатын суох (кэпсиирэ эрэ суолт. тутлар). ☉ Совершенно, совсем нет, пусто (употр. только в роли сказуемого)
Ити аайы холкуос дохуота кыччаан, хоромньута улаатан иһэр, оттон туһаҕыт буоллаҕына — ыраас. Суорун Омоллоон
Бүгүн Дьэппириэм хайдах эрэ табыллан бултаабата, эбиэккэ диэри сыччах биир куобахтаах, оттон киэһэ — ыраас. В. Яковлев
[Кулууп дириэктэрэ кыыс] Киһитинэн туох да мааны. Култуура үлэтигэр талаан — ыраас. Э. Соколов
2. Тугу эмэ оҥорор, туохха эмэ сабыдыаллыыр, дьайар туруга, кыаҕа суох. ☉ Не в состоянии что-л. делать, активно действовать
Онтон туран, быһыччытынан эһэ арҕаһын быһан отуоскайдаабытынан барда. Быһыччыта хотор диэн ыраас. Суорун Омоллоон
Дабааны дабайар диэн ыраас. М. Попов
Бастаан ыалы билэн, онтон аны саа тыаһын истэн бугуһуйбут аттар тохтуур диэн ыраас. А. Данилов
♦ Муус ыраас көр муус. Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай. Ыраас барыс — тэрилтэ бары ороскуотун саппыт кэннэ хаалар үп. ☉ Доход, чистая прибыль
Мөлүйүөннэр үҥкүрүҥнэһэллэригэр холоотоххо, бытархайдаһыы диэн сороҕор сатаммат. Биһиги сыллааҕы ыраас барыспыт да диэн сөҕүмэр. Н. Лугинов
Сылга сопхуос мөлүйүөнүнэн ыраас барыһы ылар. И. Данилов
1977 сыл түмүгүнэн сибиинньэни иитииттэн 14 260 солкуобай ыраас барыс кэллэ. Дьону үөр. Ыраас буолбут харыс. т. — уҥуох ыарыытынан ыалдьыбыт. ☉ Заболеть туберкулёзом костей (букв. он стал чистым)
Лэгэнтэй, кырдьык, ыраас буолан уҥуох сиэппит көнтөрүк киһи этэ. Софр. Данилов
Арай кини [мин ийэм] ыарыһах, атаҕа ыраас буолан кыайан хаампат. И. Гоголев
«Улахан эмтээх ойуун этэ, ордук ыраас буолбуту киһилээбэт этэ», — диэн эмээхситтэр билиҥҥэ диэри кэпсииллэр. ВНЕ НЭНь
Ыраас (чыыстай) манньыакка ыл көр манньыат. — Кинилэр кубулҕаттарын-тигээйилэрин ыраас манньыакка ыла сылдьаҕын дуо, акаары, куомуннаспыккын көр эрэ! Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, ол оҕо иирсэрэ-баайсара кэмнээх буолуо дуо?! Кини үөрүүтүн, хомойуутун барытын ыраас манньыакка ылан истэҕинэ ыалы кытары сатаан да олорботугар тиийэр. С. Никифоров
(Ыраас) мууска уур көр муус. [Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
Харытыан Тыымпылыырап диэн киһи миигин көрүстэҕин аайы ыраас мууска ууруох буолан саанар. Е. Неймохов
Ким туох буруйу оҥорбута ыраас мууска ууруллан, дьоннор дьылҕалара дьиҥ баарынан быһаарыллар туруктаммыт. П. Аввакумов
Ыраас сүрэҕинэн — ис сүрэхтэн диэн курдук (көр ис IV). [Захар:] Итэҕэй, Сибиэтэ. Мин саамай ыраас сүрэхпиттэн таптыыбын. С. Ефремов
◊ Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар — үрүҥэр таһаар (суруй) диэн курдук (көр үрүҥ)
Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Ыраас паар көр паар II. Күһүҥҥү оруоһу ыһыыга ордук табыгастааҕынан ыраас паар буолар. КПЫ
Кэлиҥҥи сылларга ыраас паар сүөһү аһылыгар аналлаах ыһыылар ылар ирээттэрэ улаатта. ПНП ТКҮүҮ
Ыраас паар диэн ааттанар ханнык да бородууксуйаны биэрбэт паары көтөҕүү сиэрэ суох киэҥник тарҕаммыта. ТХЭ
Ыраас харчы- нан — уу харчынан диэн курдук (көр уу I). Миэхэ эн ыраас харчынан ууран биэрбэт киһи олордоҕуҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрсэ ыраас харчынан төлүүр буолан, дьиэ тутааччылар өр гымматахтара. Н. Якутскай
Быйыл көлөһүн күнүгэр кырата уончалыы солкуобай ыраас харчынан дохуоттанар буоллубут быһыылаах. А. Фёдоров. Ырааһыгар таһаар — көннөрүллэн бүппүт үлэни ыраас кумааҕыга хаттаан бүтэһиктээхтик уһул. ☉ Переписать начисто, набело, вывести на беловик
Билигин авторефератын ырааһыгар таһааран хайаан, үлэтин дьэ бүтэрдэ диэххэ сөп. В. Яковлев
А.И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» диэн биллэр дырааматын өрөбөлүүссүйэ иннинэ суруйан баран, 1921 сыллаахха бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһаарбыта. «ХС»

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —