страд. от күөрэлээ = быть сломанным и нагромождённым.

күөрэлээ диэнтэн холб. туһ. Ыһыллаҕаскыт, күөрэлэһэн туоххут даҕаны олоҕун була илигэ сүрдээх. Н. Якутскай

сов. что, разг. 1. (разбросать, раздвинуть) сыҕарыталаа, ыһаттаа; разворотить груду камней чөмөхтөммүт таастары сыҕарыталаа; 2. (разрушить) күөрэлээ, үлтү кумалаа.

сүүрбэ диэнтэн үлл. ахс. аат. Икки буолан сүүрбэлии куһу өлөрдүлэр
□ Көлүөһүнэй тыраахтар кустарниковай булуугунан туора тартаран, сир кырсын сүүрбэлии сэнтимиэтир дириҥник тиэрэ эргитэн, күөрэлээн кэбистэ. М. Доҕордуурап

күөрэлээ диэнтэн атын
туһ. Күөл соҕуруу сыырын үрдүгэр былыргы дьон уҥуохтарын ампаардара күөрэлэнэ сыталлар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһигэр буоллаҕына кэнсиэрбэ бааҥката, бөппүрүөскэ хаата, …… мээнэ хайыр курдук — киһи киириэн дьулайар гына күөрэлэммит. Кэпсээннэр

туохт. Тугунан эмэ туох эмэ тулатын бүүрүктүү, кыһалыы уур. ☉ Обкладывать по краю, окаймлять что-л. чем-л.
Аны эрбэһин бөҕөнү үргээн, көтөҕөн мадьалытан аҕаламмын, [дурдам] ханан да кылайан көстөр хайаҕаһа суох гына чачылаан-чачылаан, хараҥа буолуута бүтэрдим. Р. Кулаковскай
[Иин] уутун хочулуокпутунан баһа сатаан баран, хатырыгынан чачылаан, синиэлигэр суулаан көмпүтэ буолбуппут. ССХУо
Икки үлэһит сибэкки олордоору күөрэлээбит сири суоруллубатах адаархай тааһынан чачылыы турар. Л. Толстой (тылб.)

1. аат., эргэр. Саһаан устата (2,13 м). ☉ Печатная (казенная, мерная) сажень (2,13 м)
   Тоҕус уон бууттаах Дьэрэлийэ оонньуур өҥнөөх Дьилэй таас чохооччутун Төлө ыһыктан кэбиспитэ, Тоҕус бэчээтинэй холобурдаах Тоҥ буору күөрэлээн, Ириэнэх буору лээбилээн Тобулу түһэн Этиҥ сүгэтин курдук Элэкис гынан хаалла. П. Ядрихинскай
   Алта хос тимир килиэ куйахтаах, Аҕыс бэчээтинэй холобурдаах киһи [абааһы уола] Өттүгэстии түһэн сытар. П. Ойуунускай
2. даҕ. суолт. Бэчээттэммит, типографияҕа бэчээттэммит, бэчээтинэй буукубаларынан суруллубут. ☉ Печатный
   Маҥнайгы лиис бэчээтинэй буукубаларын үрдүнэн туора бадаалатан Бутуукай кэргэнин ахсаана суруллубут. Амма Аччыгыйа
   Лиис үөһэ өттүгэр: «Бу суругу сыап устун ыытан ис!» — диэн бэчээтинэй суруктаах. Софр. Данилов
   Көр эрэ — ол уолуҥ, сылдьан иһэн суруксут буолан эрэр эбит. Бэчээтинэй суругу тэһиппэккэ ааҕар. Болот Боотур
   ◊ Бэчээтинэй лиис полигр. — кинигэ, сурунаал бэчээттэнэн таһаарыллар кээмэйдэрин мээрэйэ, түөрт уон тыһыынча буукуба кээмэйигэр тэҥнэһэр. ☉ Печатный лист
   [А.И. Софронов] доруобуйата мөлтөөбүтүн, күүс-уох аччаабытын өйдүүр быһыылааҕа, онон тиэтэйэр, ону биирдэ эмэ быктаран ааһара. Кини түөрт уон бэчээтинэй лиистээх сэһэни суруйар былааннааҕа. Н. Габышев

туохт.
1. Тохтоло суох инниҥ диэки түргэнник бар (үксүн туох эмэ мэһэйдэри силэйэн). ☉ Устремиться, ринуться вперед (преодолевая встречающиеся на пути препятствия)
Дьон быыһынан дьулуруйан кэлэн, батарантаастаах саатын Сахаар иннигэр тыастаахтык уурталаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Генерал Пепеляев дружинатын сүрүн күүһүн илдьэ тохтоло суох Аммаҕа дьулуруйбута. Софр. Данилов
Тыраахтар хаары үлтү күөрэлээн, иннин диэки дьулуруйан испитэ. И. Федосеев
Барча буолбут муустарын барылаччы кыйдаан, сыҥаһа сыырын суурайан, эмпэрэ биэрэгин имэрийбэхтии бигээн Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык, таҥнары устан дьулуруйа сытта. Тулхадыйбат д.
2. Уһуннук, таҥнары, аллара түс (көнө, киэҥ, уһун суол, кирилиэс о. д. а. туһунан). ☉ Устремляться далеко, глубоко вниз (о длинной прямой широкой дороге, лестнице и т. п.)
Уот Уһутаакы дьиэтин иһэ. Дьиэ оройуттан хабарҕа кэрдииһин курдук тимир кирилиэс таҥнары дьулуруйан түспүт. П. Ойуунускай
Алаас соҕуруу өттүнээҕи лиҥкинэс мастардаах тыаны хабыллар хаба ортотунан хайа сүүрэн, аллара дьулуруйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
3. Дьулуурдаахтык, түргэнник бара тур, ааһан ис (ханнык эмэ уопсастыбаннай көстүү туһунан). ☉ Идти, проходить стремительно (об общественных явлениях)
Саҕаланаат, барыта уруккуттан үөрүйэххэ кубулуйбут чиҥ бэрээдэгинэн, судургутук дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
[Устудьуоннар] бу уоскулаҥа суох биир кэм инники дьулуруйан иһэр тэтимнээх үйэ киэҥ хардыытыттан хаалбат курдук бэлэмнэнниннэр, бустуннар-хаттыннар. Г. Угаров
Ол кэм сырдык ырата, Ол кэм ыраас иэйиитэ Уостубакка дьулуруйар Олохпутун киэргэттэ. Саһарҕа
4. Үрдүктүк, көбүс-көнөтүк үүн (үүнээйи туһунан). ☉ Расти, устремляясь ввысь (о растениях)
Айылҕа киэргэлэ - Ыраас хатыҥ Үүнэн дьулуруйан турар. Софр. Данилов
Ол да буоллар, тааска хатаастан Үүммүт бэстии, өрүүтүн Эн буурҕа тыаллыын өрө тустан, Дьулуруйа үүммүтүҥ. Эллэй