1. дьаралый диэнтэн дьаһ. туһ. Тиэргэн түптэтин Тэтэркэй буруота Көҕөрө тэлгэнэн Кии сытынан Таныыны дьаралыппыта. А. Софронов
   Ыарыыта дьаралытан сүрдээх. Н. Якутскай
   «Барахсан, дьаралытан мааны ас», - Данил оҕонньор олорон, [кымыһы] иһэн кэҕилдьиттэ. М. Доҕордуурап
2. Киһи сөбүлүүрүн курдук ис киирбэхтик ыллаа, саҥар. ☉ Петь, говорить приятно, для души
   Сөһүргэстээн олорон, Тускуулардаан туһаайда, Айхаллардаан дьаралытта, Уруйдардаан унаарытта. С. Зверев
   Көмүс күөмэйин көбүөхтэтэн көрдөөхтүк көбдьүөрэн, намыыннык дьаралытан [ийэ сирин] амарахтык айхаллаата. И. Данилов
   Көбүөхтэтэн этитэн, Дьарҕаа көмүс таҥалайыгар Дьаралыта ыллаата. П. Аввакумов

аат.
1. Уҥуохха хаалбыт киһи син сиир этэ. ☉ Остатки мяса на костях, которые можно обглодать
Иҥсэобот эҥээрдээхтэр Искит үөнүн көбүөхтэтимэҥ, Тиис тинигин табаларбыттан Тиксэрбэтим буолуо бука. Н. Курилов (тылб.)
2. Туох эмэ дуона суох тобоҕо. ☉ Жалкие остатки чего-л.
Өлбүт муҥнаахтартан хаалар таҥастан-саптан уонна баай быраҕан биэрэр тинигиттэн тииһиммит. П. Аввакумов

туохт.
1. Туохтан эмэ улаханнык эрэйдэн, кыһалҕалан; санааҕа-онооҕо ыллар. ☉ Мучиться, страдать от чего-л.; печалиться, горевать
Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ «көрөр» ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун туран иһэн кыаммакка охтон түспүтэ. Ытыы-ытыы ат буолан, дьиэтин диэки сыылаҥхайдаан муҥнаммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Оо, Даайыһым, оҕом», — диэт, Си лип эрэйдээх уоһун көбүөхтэтэн ытаан муҥнаммыта. «ХС»
2. Сыраҕын-сылбаҕын ууран тугу эмэ гын. ☉ Стараться делать что-л., трудиться изо всех сил
Уйбааскы отоннуу сылдьан, атын оҕолорго киһиргээн охтубута буолан баран, Арамаан муҥнаммыт отонун тоҕу тэбэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Дыбдык оҕонньор кыһалҕалаах олоҕун арахсыбат аргыһын салааскаҕа соһон муҥнанна. И. Гоголев
Бал тым ол кытаанах кэмҥэ хайдах курдук үлэлээн муҥнанарын мин хаһан да умнуом суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

I
хомуур солб. аат. Баар бүтүннүүтэ, холбуу ылыллыбыта. ☉ Все, что имеется. Испиискэлэри барытын эн тут. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда туран, адьас барарга бэлэм гына оҥостубута, кинигэтин барытын хаалаан, ботуоҥкатын икки быанан көхсүгэр сүгэн кээстэ. Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй – Мойокко:] Уонча манньыаттаахпын, барытын да ылар буоллаххына биэрэбин. Т. Сметанин
II
аат эб.
1. Атылыы предметтэри түмэн, холбоон, элбэҕин бэлиэтиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражая значение собирательности, указывает на то, что речь идет о множестве, совокупности одинаковых предметов
Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут эттэрин, арыыларын, балыктарын барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта, – Аан дойду бүтүннүү уруйдаабыта, Алаһа дьиэ барыта айхаллаабыта. С. Васильев
Алаас чыычааҕа барыта …… Үөрүүлээх ырыатын тарта. И. Эртюков
△ Бу суолта эрэ эбиискэни кытта туттуллан ордук күүһүрдэр, чопчулуур дэгэти ылар. ☉ Сочетаясь с частицей эрэ, получает оттенок усиления и конкретизации
Киһи эрэ барыта саас ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
Ити курдук, киһи эрэ барыта сорунуулаахтык үлэлээн Лоҥкууда үрэх ыарҕалаах кытылын көбүөхтэтэн, хамсатан барбыттара. М. Доҕордуурап
2. Предмети бүтүннүүтүн хабан чопчулаан-чуолкайдаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выделяет, уточняет предмет высказываемой мысли, представляя его весь, целиком
Мэктиэтигэр, дьиэбэр тиэрдэр Суолум-ииһим барыта Сибэккинэн тэтэрдэ. Эллэй
Баҕар, дириҥ санааларым ирдэҕим аайы төлүтэ көтөн тахсаннар, уот-сиэмэ буоланнар сиргэ барытыгар тарҕаныа этилэр. П. Ойуунускай
Арыт киһи сүрдээхтик көтөҕүллэн кэлэр идэлээх. Бүтүн аан дойдуну барытын кууһуоххун, таптыаххын, ууруоххун баҕараҕын. С. Ефремов
3. Ким, туох диэн ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные местоимения (ким барыта ‘каждый’, туох барыта ‘любой, всякий’)
Туналыйар ыйдаҥаҕа туох барыта чуолкайдык көстөр. М. Доҕордуурап
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах көттүн, сүүрэр атахтаах сүүрдүн. А. Сыромятникова
Итини ким барыта билэр буолуохтаах. «Кыым»

I
аат. Хабарҕа тыл төрдүн диэки өттө. ☉ Горло
Ырыа Силип сэһэнэ улам ис-иһиттэн ыараан, дьиппинийэн, күөмэйигэр хос кэһиэхтээх дорҕооннор иһиллэллэр. М. Доҕордуурап
Өлөр-хаалар күммэр Үөрэ-көтө барыахпын, Күөгү көмүс күөмэйгин Көбүөхтэтэн күндүлээ! Күн Дьирибинэ
♦ Күөмэйигэр ас (да) барбат — айаҕар (иһигэр) ас киирбэт диэн курдук (көр айах I)
Сүөдэр соһуйан бобуллан ылар, күөмэйигэр ас барбат буола түһэр. Н. Якутскай
Ыалдьыттар наһаа аһаан-сиэн бараллар, дьиэлээхтэри хайгыыллар. Арай баай убайын күөмэйигэр ас да барбат. ПНО. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда — наһаа улаханнык долгуйан, кыайан саҥарбат буолан хаалла, бөтө бэрдэрдэ. ☉ Комок в горле застрял (напр., от волнения)
Күөмэйигэр туох эрэ кытаанах туора турарга дылы гыммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Күөмэйин быһа баайан (баанан) — наһаа кэмчилээн, харыстаан сиэбэккэ. ☉ Экономя на всем, выгадывая на каждой копейке (букв. перевязав себе горло)
Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Ол баар куһаҕана. Далан
Күөмэйин муҥунан — айаҕын муҥунан диэн курдук (көр айах I). «Бука диэн кэрэхтээх тумулга таһаарымаҥ!» — диэн Ананий күөмэйин муҥунан хаһыытаата. М. Доҕордуурап
Күөмэйим муҥунан хаһыытыыбын. П. Аввакумов. Күөмэйин оҥостор — ыллыан эбэтэр тыл этиэн иннинэ көхсүн этитэр, төлө сөтөллөн бэлэмнэнэр. ☉ Прочищать горло, прокашливаться (напр., перед выступлением — букв. горло свое готовит)
Мин аттыбар олорор кыһыл сирэйдээх, аҕамсыйан эрэр суон киһи иккитэ-үстэ көхсүн этиттэ, күөмэйин оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Дьуона кинээс мунньахха кэлбит дьону ааҕа көрөр уонна …… кириэстэнэн сапсынар, көхсүн этитэр, күөмэйин оҥостор. Н. Якутскай
Миша, куруук буоларыныы, …… сыанаҕа турар курдук хоноччу туттан баран, төттөрү-таары хаамыталаата, күөмэйин оҥоһунна. Н. Лугинов. Күөмэйин (куолаһын) сонотор — суоһурҕанан күүскэ саҥарар, көбүөлүүр. ☉ Повышать голос на кого-л.
Ол эрээри кини биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хамтүм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
«Бу оҕо, бачча киэһэ буолуор диэри ханна сүтэ сырыттыҥ?!» — диэн аҕата күөмэйин соното тоһуйда. М. Доҕордуурап
«Айбыт таҥарам! Истэн кэбиһиҥ үтүө дьонум, ити киһи тугу-тугу кэпсиирий!» — Батенчук күөмэйин сонотор. И. Данилов. Күөмэйэ бүттэ — кыайан саҥарбат буолла. ☉ Потерять голос (букв. голос его кончился)
Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Амма Аччыгыйа
«Мин эмиэ күөмэйим бүттэ эйигин ыҥырарбар», — диэн аргыый, сылайбыттык мичийэн ылла Ааныс. Н. Заболоцкай
Күөмэйэ хайдыаҕынан көр күөмэйин муҥунан. Олбуор аанын үрдүгэр биир Бөтүүк күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытыы олорор: «Ку-ка-ре-ку!». Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) — күөмэйэ хатта; күөмэйэ хатан, аанньа саҥарбат буолла. ☉ Пересохло в горле; охрип
Күөмэйим куурда, саҥам хайдах эрэ бөлүөстүбүккэ дылы буолла. А. Бэрияк
Кэтириис эрэйдээх аатын эрэ туран олордо уонна күөмэйэ кэһиэҕирэн кураанаҕынан хахсайан кэбистэ. Бэс Дьарааһын
◊ Көмүс күөмэйдээх поэт. — дьырылатар куоластаах (дьырылыы ыллыыр чыычаахтары этэргэ). ☉ Голосистый (о певчих птичках)
Көмүс күөмэйдээх сэгэттэй, Күндү доҕорум күөрэгэй. Л. Попов
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. «ХС». Күөмэйи сабар өҥүргэс анат. — күөмэйи аһар-сабар өҥүргэс (ас куолайга ааһарыгар күөмэйи сабар). ☉ Надгортанник. Күөмэй кыла — киһи күөмэйин иһигэр, тыҥаттан тахсар салгын хамсаттаҕына, дорҕоону үөскэтэр чараас силгэлэр (куолас силгэлэрэ үлэлээн бараллар). ☉ Голосовые связки. Күөмэй (куолас) силгэлэрэ көр күөмэй кыла. Күөмэй ыарыыта — киһи хабарҕатын, тылын төрдүн диэки өттүн тымныйыыттан ыарыыта. ☉ Ангина
Алеша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
ср. п.-монг. көгэмэй ‘горло’
II
аат., эргэр. Симиир иһит айаҕар киэптии угуллар көҥдөй мас. ☉ Деревянная трубка, плотно вставляемая в узкое горлышко старинного кумысного мешка из черной кожи
Сүүнэ хатыҥынан оһуордуу ойуулаах Күөмэй күндү хамсатардаах үһү. Саха фольк. Симиир үөһээ айаҕар күөмэй диэн ааттаах ойуулаан-оһуордаан оҥорбут көҥдөй маһы киэптии угаллар. БИГ ӨҮөС