n. index

a. all

I
хомуур солб. аат. Баар бүтүннүүтэ, холбуу ылыллыбыта. ☉ Все, что имеется. Испиискэлэри барытын эн тут. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда туран, адьас барарга бэлэм гына оҥостубута, кинигэтин барытын хаалаан, ботуоҥкатын икки быанан көхсүгэр сүгэн кээстэ. Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй – Мойокко:] Уонча манньыаттаахпын, барытын да ылар буоллаххына биэрэбин. Т. Сметанин
II
аат эб.
1. Атылыы предметтэри түмэн, холбоон, элбэҕин бэлиэтиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражая значение собирательности, указывает на то, что речь идет о множестве, совокупности одинаковых предметов
Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут эттэрин, арыыларын, балыктарын барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта, – Аан дойду бүтүннүү уруйдаабыта, Алаһа дьиэ барыта айхаллаабыта. С. Васильев
Алаас чыычааҕа барыта …… Үөрүүлээх ырыатын тарта. И. Эртюков
△ Бу суолта эрэ эбиискэни кытта туттуллан ордук күүһүрдэр, чопчулуур дэгэти ылар. ☉ Сочетаясь с частицей эрэ, получает оттенок усиления и конкретизации
Киһи эрэ барыта саас ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
Ити курдук, киһи эрэ барыта сорунуулаахтык үлэлээн Лоҥкууда үрэх ыарҕалаах кытылын көбүөхтэтэн, хамсатан барбыттара. М. Доҕордуурап
2. Предмети бүтүннүүтүн хабан чопчулаан-чуолкайдаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выделяет, уточняет предмет высказываемой мысли, представляя его весь, целиком
Мэктиэтигэр, дьиэбэр тиэрдэр Суолум-ииһим барыта Сибэккинэн тэтэрдэ. Эллэй
Баҕар, дириҥ санааларым ирдэҕим аайы төлүтэ көтөн тахсаннар, уот-сиэмэ буоланнар сиргэ барытыгар тарҕаныа этилэр. П. Ойуунускай
Арыт киһи сүрдээхтик көтөҕүллэн кэлэр идэлээх. Бүтүн аан дойдуну барытын кууһуоххун, таптыаххын, ууруоххун баҕараҕын. С. Ефремов
3. Ким, туох диэн ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные местоимения (ким барыта ‘каждый’, туох барыта ‘любой, всякий’)
Туналыйар ыйдаҥаҕа туох барыта чуолкайдык көстөр. М. Доҕордуурап
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах көттүн, сүүрэр атахтаах сүүрдүн. А. Сыромятникова
Итини ким барыта билэр буолуохтаах. «Кыым»

1. хомуур солб. аат. Предметтэр холбуу ылыллыбыттарын түмэн көрдөрөр тыл. ☉ Указывает на совокупность предметов, явлений и полноту охвата чего-л. (всего, весь)
   Оол иһирик ойуурдарга көтөр кынаттаах араас бииһин ууһа: курупааскылар, эрдэҕэс улардар, уһуутуур улуннар, куоҕалдьыһар кубалар, куйбалдьыйар хоптолор – бары мустубуттар. Амма Аччыгыйа
   «Дорооболоруҥ, ыалдьыттар», – диэн кини барыларын кытта дорооболостор даҕаны, кыыс диэки супту хаамта. Софр. Данилов
   Барытын өйдүүбүн: Сайыны, сайылыгы, Лыахтыын сырсар сырыыны, Өҥ сайын куйааһын, Көлүйэҕэ сөтүөлүүрү. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Бүтүннүүтүн хабар. ☉ Охватывающий всё, целиком
   Саха алмааһа Сэбиэскэй Сойуус уонна бары социалистическай дойдулар наадаларын толорор. И. Данилов
   Дьон аймах сүрэҕин төлөнө Сулустаах эн знамяҥ кылбайан, Бары сир үрдүнэн көһүннэ, Мин улуу хомуньуус баартыйам! Эллэй
3. аат суолт. Туох баара бүтүннүүтэ. ☉ То, что имеется, есть, наличное (всё)
   «Ээй, Нида, ити биһиги көрбүт кыталыктарбыт үҥкүүлэрэ дуо?» – диэн кыланным барыны умнан. «ХС»
   Массыына күүһэ барытын кыайар. П. Филиппов
   Оччотооҕуга барыбыт санаатын эргийэр киинэ – сэрии, фронт этэ. Софр. Данилов
   ♦ Бары барыта – сэнээн, атаҕастаан этии. ☉ Унижающие, оскорбляющие чье-л. достоинство слова; всякая всячина
   Бары барыта тойон-хотун буоллаҕай. Бары барыта сэттээх-сэлээннээх буолан истэҕэй. —Бары барыта нөҥүөһүлээх, түгэхтээх буолан истэҕэй. «ХС». Тэҥн. иттэ барыта
   ◊ Бары барыта – туохха, кимиэхэ эмэ сыһыаннаах бүтүннүүтэ. ☉ Все то, что касается кого-чего-л.
   Лаампа дьиримниир долгунугар күн кыһыл көмүс кыырпаҕын кутар. Бары барыта күлэр-үөрэр, күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
   Биһиги иннибитигэр бары барыта үчүгэйдик көстөр. Т. Сметанин
   Бары барыта кыһалҕаттан, үөрүйэхтэн, өйтөн-санааттан төрүттээх. И. Данилов
   Техниканы баһылаатахха ас-үөл, таҥас-сап, барыбарыта дэлэйиэ. С. Ефремов. Бары бүттүүн – барытын хабар. ☉ Всеобщий
   Сэбиэскэй командование бары бүттүүн капитуляцияны модьуйар этиитин төлөрүппэт. А. Данилов. Барыга барытыгар (бары) – кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаахха бүтүннүүтүгэр. ☉ Относящийся ко всему (сказанному)
   Барыга барытыгар дьахтар киһи намчы илиитэ биллэр: ыраас, тупсаҕай, ис киирбэх. Оһуор, куруһуба. Софр. Данилов
   Бачча дэлэйтэн маппакка, Барыга бары кыттарга, – Экскурсиялаан эҥиннээн Риганан да, Таллинынан Эргийэргэ быһаардылар. Күннүк Уурастыырап. Барыны барытын (бары) – туох баары бүтүннүүтүн. ☉ Охватывая все полностью, без остатка
   Биһиги учууталларбыт этэллэринэн, киһи билбэтэ диэн туох да суох буолуохтаах, киһи барыны барытын билиэх тустаах. Суорун Омоллоон
   Кини барыны бары кэрэхсиирэ: ааспыты, аныгыны, инники кэскили. И. Данилов. Барытын (барытынан) бары – биири да ордорбокко, ымпыгар-чымпыгар тиийэ. ☉ Всё и вся, до мелочей
   Лааһар хайыы-үйэ барытын бары бэлэмнээбит, оҥорбут, атын тутан аҕалан баайбыт, ыҥыырдаабыт этэ. Далан
   Кини Лаана сөхпүт хараҕар барытынан бары дьонтон ордук ураты киһи буолан көстүбүтэ. Н. Лугинов. Бука бары (барылара) – биир да орпокко, барылара аахтара. ☉ Все до единого
   Уу иһинээҕи оттор бука барылара муус оҕуруо кыаһааннанан талбааран тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Уота, үөрбүт курдук, уруккутунааҕар ордук күүскэ чачыгыраан умайда, дьиэ иһинээҕи дьон бука барылара сирэйдэрэ-харахтара сүрдээхтик сэргэхсийдэ. А. Софронов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба- диэн саҕаланар олохторго сыстар: бары-бакыгыр, бары-баллаҕар, барыбалтаҕар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога ба- бары-бакыгыр ‘сильно согнутый’, бары-баллаҕар ‘сильно толстый, раздутый’, бары-балтаҕар ‘очень широкий, расширившийся’
Кини бары-бакыгыр атахтарын үмүрүччү үктэтэлээн кэлэн, уонча саһаан сиргэ тохтоон, төбөтүн сиргэ ууран, өр баҕайы хаптайан сытта. Болот Боотур
Саҥа эт тутан эрэр бары-баллаҕар уостаах оҕо олорор этэ. АаНА СТОТ
[Хаатыҥкалартан] харата бары-балтаҕар кэтит бастаах, оһо да, төбөтө да тэҥ таҥас! Амма Аччыгыйа