прокси, солбук, көмүскэллээх, солбуйааччы

көмүскэл, көмүскэллээх, куттала суох

бүддьүөт көмүскэллээх ыстатыйалара

туохт. Көмүскэллээх, өрөһүллээх буол. ☉ Быть под чьей-л. опекой, защитой, встать под чью-л. опеку, защиту
Өбүгэлэрбит сут-кураан сылларга муҥхалаан, куйуурдаан өллөйдөнөн олорбуттар. «Кыым»
Бу күн анныгар киһи үтүөтэ өллөйдөммүтэ, бу күн анныгар чиэс да, көнө быһыы да суоҕун мин аны хаһан да умнуом суоҕа. Л. Толстой (тылб.)

аат.
1. Дьиэ, тутуу ойоҕоһо, истиэнэтэ. ☉ Вертикальная часть здания, помещения, стена
Сайыҥҥы куйааска дьиэ эркинин маһа хайыта хатан тыһыргыыра. Н. Якутскай
Болкуон икки эркинэ таас буолан, сырдыга, көстүүтэ үчүгэйэ, салгына сибиэһэйэ сүрдээх. Н. Лугинов
Апанаастаах тириини тэниччи тардан, бэрт түргэнник эркиҥҥэ тиирэн кэбистилэр. С. Маисов
2. Туох эмэ ойоҕос өттө. ☉ Боковая сторона чего-л.
Хоруу хаҥас эркиниттэн тооромос буордар көөрөнөн түһүтэлииллэр. Амма Аччыгыйа
«С» битэмиин тиийбэтиттэн тымыр имигэс эркинин туруга кэһиллэр. ЛЛА ВККОС
Тыал сырыынньа эркинтэн халтарыйан, хаары үлдьү аһаран иһэр. «Чолбон»
♦ Куһаҕан эркиннээх көр куһаҕан
Куһаҕан эркиннээх адьарай биистэрин кытта арҕаспынан аалсыһыам. Эрилик Эристиин
Ол кэннэ Ада куһаҕан эркиннээх дьахтар аатырбыта. И. Попова. Үчүгэй эркиннээх көр үчүгэй. Сорох ардыгар бэйэтин нэһилиэгэр, дьонугар бэрт үчүгэй эркиннээх, көмүскэллээх. Саха фольк. Эркин курдук эрэн — кимиэхэ, туохха эмэ саарбахтаабат курдук, бигэ эрэллээх буол. ☉ Надеяться на кого-что-л. как на каменную стену
Эмээхсин аны эркин курдук эрэнэрэ Даарыйа эрэ. У. Нуолур
Убайым оҕонньор, улахан баһыыба, эйиэхэ эркин курдук эрэнэбин. Болот Боотур
Эркин курдук эрэнэр киһилэрэ Дьүкээбил бараары тэриммитин истэн, ыраах-чугас олорор дьон бары мусталлар. Н. Якутскай
◊ Сытыары эркин — маһы сытыары кэккэнэн сааһылаан тутуллубут эркин. ☉ Стена из горизонтально сложенных друг на друга брёвен
Балаҕаҥҥа сытыары эркиннээх дьиэ холбуу тутуллубута. «Чолбон». Туруору эркин — маһы туруору кэккэнэн сааһылаан тутуллубут эркин (хол., балаҕан, хотон эркинэ). ☉ Стена из вертикально установленных брёвен (напр., стена якутской юрты — балагана (балаҕан) или коровника — хотон’а)
Хотон туруору эркиннэрин маһа балаҕаннааҕар арыый синньигэс буолар. СТӨ
Балаҕан — сайын, кыһын олорорго аналлаах, туруору эркиннээх, буор сыбахтаах тутуу. «Чолбон»
Эркин хаһыата — истиэнэ хаһыата диэн курдук (көр хаһыат). Оттон ортоку сэргэҕэ эркин хаһыатын хаптаһыҥҥа сыһыарбыттар. М. Доҕордуурап
Сир үллэһигин, артыал тэриллиитин туһунан …… эркин хаһыатын таһаардыбыт. А. Бэрияк
Олохтоох чахчылартан сатирическай эркин хаһыата таһаарыллыбыта. «Ленин с.». Эркин чаһыта — истиэнэ чаһыта диэн курдук (көр чаһы). Эркин чаһыта тылыргыы тыаһыыр. В. Протодьяконов
Эркин чаһыта киэһэ тоҕус чааһы охсон лыҥкынаппыта. Л. Попов
ср. ног. ирге ‘стена; фундамент, основание дома’

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит