аат. Ньирэй турар сирэ. ☉ Помещение для телят, телятник
[Тараҕана сайылыкка] Тэлээтинньик, пиэрмэ элбээбит. Саха нар. ыр. III
Тэлээтинньиккэ, от сүгэһэрдээхтэр кимнээхтэрин билбит курдук көрөн, торбуйахтар эҥээриччи мэҥирээбиттэрэ. П. Аввакумов
[Захар:] Оҕонньор, көрдөһүүлээхпин. Үлэҥ быыһыгар маннааҕы пиэрмэ тэлээтинньигэр сөрүүкүүр сир буолар гына ат сарайын титиригинэн тутан биэрбэккин ээ. «ХС»

аат. Кимниин эмэ биир кэмҥэ үөскээбит, улааппыт уонна үчүгэй сыһыаннаах киһи. ☉ Ровесник, сверстник, находящийся в дружеских, приятельских отношениях с кем-л.
Тогойкин бэйэтин үөлээннээхтэрин, ыччат дьон ортотугар киирбит курдук сананна. Амма Аччыгыйа
Өлбүтүгэр үөлээннээхтэрэ олус аһыйбыттара, элбэх киһи кини көмүүтүгэр мустубут. Далан
[Марфа Николаевна:] Көрдөһүүлээх кэлэн олоробун, былыргы үөлээннээхпэр. С. Ефремов

туохт.
1. Кыраттан кыыһыр, тымытын. ☉ Вспылить, разгневаться от чего-л. незначительного
[Кыыс Кыскыйдаан:] Үрүҥчэй субалаах Үтүөкэн барахсан Үөскээтэ диэхтээннэр, Ороммор уордайан Охсуһар буолбутум, Тэллэхпэр тэһииккээн, Тэһийэн сыппакка Тэбиэстэр буолбутум. П. Ойуунускай
Тимэх саҕа бэйэтэ Тэргэн курдук эһиннэ, Дэлби барда, тэбиэһиннэ, Көрдөһүүлээх эрэйдээҕи Көбдьүөрүйэ көбүөлээн, Көрүдүөргэ көҥүл үүрдэ. Күннүк Уурастыырап
Пётр Ильич, уокка арыыны куппуттуу, тэбиэстэн турбута. Р. Баҕатаайыскай
2. Туохтан эмэ эр ылан, эрдийэн эбии сэтэрэн, күүһүрэн биэр (хол., ырыа). ☉ Усиливаться, раззадориваться (напр., о пении)
Хайҕалтан быыппаста тэбиэстэн, Харса суох барыма, Сирииттэн сүөм түһэн, Сэнэнэ санаама. Күннүк Уурастыырап
Дьикти отуу иһиттэн Дьиэрэйэр кыыс ырыата, Гитараттан тэбиэстэн, Кылыһахтаан ыраатар. Р. Баҕатаайыскай
Таас биэрэгин сынньа, ууруу, Индигир устан дьэргэйэр. Киэҥ үөһэ, эмньик кулуннуу Тыалтан тэбиэстэн, өрө түллэр. Н. Босиков

аат.
1. Орто оскуолаҕа эбэтэр анал орто үөрэххэ үөрэнэр оҕо, эдэр киһи. ☉ Ученик, учащийся
Учуутал кылааска киирэн аҥаардастыы кэпсиир, үөрэнээччилэр истэллэр. Н. Лугинов
Байыаннай пехотнай училище үөрэнээччилэрэ …… тактиканы үөрэтэ бараллар. Т. Сметанин
Сэттис кылаас үөрэнээччитэ Мойот суруйааччылары көрө илик этэ. «ХС»
2. Туох эмэ идэни баһылыырга үөрэнэр киһи. ☉ Тот, кто обучается чему-л. у кого-л., ученик
Мин эйигиттэн көрдөһүүлээхпин: эн миигин быйыл үөрэнээччи булчут быһыытынан бэйэҕин кытта илдьэ сырыттаххына хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Апполинарий уон сэттэ саастааҕар «Рудзкий» диэн массыына оҥорор собуокка литейщиккэ үөрэнээччинэн киирбитэ. П. Филиппов
Биригээдэбитигэр икки силиэсэр, биир иһэрдээччи, икки үөрэнээччи баар. «ХС»
3. Ким эмэ үөрэҕин батыһааччы, ким эмэ салалтатынан тугу эмэ үөрэтэр, чинчийэр киһи. ☉ Последователь какого-л. учения
Кини үөрэнээччилэригэр революционнай өйү-санааны иитэрэ. И. Федосеев
Кини бу хоһооннорун мин харыстаан хаалларыам — биир бастыҥ үөрэнээччим кэрэ кэриэһин быһыытынан. С. Федотов
Кырдьаҕас учуонайдар үөрэнээччилэрин …… ырытар дьоҕурдарын уратыларынан билгэлээн, эрдэттэн түс кэбиһэр үгэстээхтэр. В. Яковлев

даҕ., үрд.
1. Дьоһун, улахан, сүүнэ. ☉ Большой, значительный, солидный (о чём-л.)
Хата, мин ытык тылбын ылыныҥ, суо көрдөһүүбүн истиҥ! Саха фольк. Ол сэттээх үөҕүүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
Суо халыҥ былыттан Суккуллар ардахтар — Сүүһүнэн уһааттан Сүөкэнэр курдуктар. Күннүк Уурастыырап
2. Суостаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный. [Майаҕатта:] Дьэ эрэ, үгүстэн үгүс охтуоҕа, өлөрсөн да көрүөх, кырыктаах үҥүү кыайыыта биллин, суо булай батас соргута биллин! Саха сэһ
1977
Ооҕуй оҕус бадараанныыр өһөх луоҕа дьэбэлээх өлүү уута диэн суо дойдуну истэр инигит. Күннүк Уурастыырап
Музалар бу суо кэмҥэ Хоргустук иһийдэллэр Сааттаах буруй буолуох этэ. «ХС»
◊ Суо хаан (дархан) үрд. — үрдээнулаатан, суодаллан көстөр (кими-тугу эмэ ордук ытыгылаан этэргэ). ☉ Имеющий внушительный вид (о ком-чём-л., вызывающем особое уважение)
Аар хатыҥ …… эдэркээн хатыҥнар күөннэригэр киһи хараҕар тута быраҕыллар суо хаан көрүҥнээх. Н. Лугинов
Халыҥ харчылаах, үгүс үптээх Суон Байбаас диэн суо хаан киһиттэн арҕас уйарынан ааттаһыылаах, көнтөс тардарынан көрдөһүүлээх кэллим. И. Гоголев
Бу баар курдук өйдүүбүн Ийэм суо хаан көмүлүөгүн Кыһыл оҕолуу маанылыырын, Субу-субу сыбаан туртатарын. М. Тимофеев. Ньиргиэр болуоссат таманыгар Тураллар — Тулхадыйбат өй-санаа тулааһыннанан, Суо дархан Обелистар. Хоһоон т.
ср. кирг. соо ‘здоровый’

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов

I
туохт.
1. Сиртэн быган улаатан, үрдээн, ситэн-хотон таҕыс (үүнээйигэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Расти, вырастать, произрастать (о растениях)
Көрүҥ, көрүҥ эрэ! Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Бу хатыҥнар хаһан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэй-сэмдэй үүммүттэр. А. Бэрияк
Оччоҕо саас этэ, Күөх от үүммүтэ, Үөр куба кэриэтэ. П. Тулааһынап
△ Хойуу, өлгөм астан (хол., үүнээйи аһын этэргэ). ☉ Уродиться, созреть (напр., о плодах растений)
Өтөҕүм кур төҥүргэһин Хаптаҕас саба үүнүө. С. Данилов
Быйыл дьэдьэн хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кондратьев
Эриэхэ үүммүт дьылыгар тииҥ тириитэ аһары тупсар. «ХС»
2. Уһаа, уһун буол (хол., баттах). ☉ Расти, становиться длиннее (напр., о волосах)
Түөрэҥэй ойуун, саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт, килэрийэ киртийбит ырбаахылаах, тамыйах ыстааннаах куһаҕан оҕонньор. Күндэ
Үөһэ бытыга намылыччы үүммүтүттэн кини сирэйин быһыыта хайдах эрэ сыалыһар хоҥуруутугар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
Сөдүөт баттаҕа үүнэн, ньүксүччү түһэн хайдах эрэ олох атын киһи курдук көстөр. И. Федосеев
3. Оҕо сааскыттан тахсан, улаатан, сайдан ис. ☉ Расти, вырасти (о детях, подростках)
Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым! Эн дьоллоох мындааҕар мин үөскээн үүммүтүм. П. Ойуунускай
Мин күнү көрбүтүм, Мин манна үүммүтүм, Бу налыы сыһыыбар, Бу чараҥ аларбар. С. Данилов
Үүйэ, Баанча иккиэн ынах муоһун курдук сэргэстэһэ үүммүттэрэ. Л. Попов
4. көсп. Ситэн-хотон үрдүк таһымҥа тиийэ таҕыс, биллэр-көстөр буол (хол., кыах, сатабыл). ☉ Достигать совершенства, становиться общепризнанным, известным (напр., о мастере в каком-л. деле). Ойуун итэҕэлэ бу өссө религияҕа диэри үүнэ илик итэҕэл буолар. Саха фольк. «Түөрт уон ырыатынан» Күннүк Уурастыырап айымньыта уус-уран өттүнэн үрдүк кэрдиискэ ыттыбыта, кини поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
Бу эдэр киһи курааны утары охсуһууга бэртээхэй тэрийээччи буоларын көрдөрдө. Ити барыта кини кыахтааҕын, үүнэн иһэрин туоһута буолар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Саҕалан, буолан бар (хол., туох эмэ кэмэ саҕаланан барарын этэргэ). ☉ Наступать, наставать, начинаться (напр., о времени, событии)
Үүннүлэр үтүөкэн да күннэр, Иһиэххэ эриэккэс да салгын! Күннүк Уурастыырап
Саҥалыы сарыал күннээх Саҥа дьылбыт үүннэ! С. Данилов
Сааскы ыһыым күрэҕэ турда, Күннээх халааҥҥа үгүс чыычаах ыллыыр, Үтүө да күн үүннэ мин дойдубар! «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. он ‘расти, вырастать’
II
аат. Ат баһыгар кэтэрдиллэр уостуганнаах, тэһииннээх, үксүгэр куртан оҥоһуллубут ат тэрилин көрүҥэ. ☉ Часть конской сбруи — ремни с удилами и поводьями, надеваемые на голову лошади, узда
Сылайбыт акка үүнэ да таһаҕас (өс хоһ.). Ат үүнүн тиэрбэһигэр тоһоҕону туора угаллар уонна иккиэннэрин синньигэс ситиинэн баайаллар. Д. Таас
Күн аайы кулунчук дьоруолаата, Көмүс үүн кылырҕаата. С. Васильев
♦ Үүннээх-тэһииннээх үтүө тыл — дириҥ ис хоһоонноох, көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах тыл. ☉ соотв. веское слово
Дьэ, кырдьаҕас, эйигин, эһэлээтэр эһэбэр холуйаммын, аҕалаатар аҕабар ааҕаммын, үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын иһитиннэрэн эрэбин! П. Ойуунускай
Сөп, эн үүннээх-тэһииннээх үтүө тылгын ылынабын. Күннүк Уурастыырап
«Ол боротокуоллана эҥиннии сылдьыбыт убайыҥ үүннээх-тэһииннээх үтүө тылын сиргэ-буорга хаалларбатаргын үчүгэй буолуо этэ», — диэн баран, курун мөлтөтүннэ. Суорун Омоллоон. Үүнэ-тэһиинэ суох — туохтан да туттуммакка, тардыммакка, харыыта суох (кими эмэ үөх, мөх). ☉ Не зная удержу, не считаясь с обстоятельствами, необдуманно (ругать, бранить кого-л. — букв. без поводка-узды)
Дьон эмиэ үүнэ-тэһиинэ суох саҥарсан бардылар. Н. Якутскай
Кыыс эрэйдээх көмүлүөк аттыгар туран, хотунун үүнэтэһиинэ суох саҥатын истэн турда. А. Сыромятникова
Маарыйаны үүнэ-тэһиинэ суох үөҕэн барда. А. Фёдоров. Үүнэ-тэһиинэ суох барда — туохтан да туттуммакка, бас баттах, көҥүл барда. ☉ Перейти меру, границу в чём-л., переборщить (букв. он ушёл без поводкаузды)
Оттон тугу этэҕин, үүнэтэһиинэ суох барбыт баҕайылар. Л. Габышев
Атыыһыттар, үспүкүлээннэр туох даҕаны үүнэ-тэһиинэ суох бардылар: аска-таҥаска сыананы сатала суох ыараттылар. В. Протодьяконов
Оҕолорбут туох да үүнэ-тэһиинэ суох бардылар. «ХС»
ср. др.-тюрк. йүгүн, алт. үйген, тув. чүген ‘узда, уздечка’